"سه‌رکرده‌یه‌ک‌و‌ گه‌لێک وێنه‌ن بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێک‌و ملیۆنان کۆیله"

.

شانۆی بێهوده‌یی:

ئه‌بسۆرد له سه‌رچاوه‌دا وشه‌یه‌کی لاتینی بووه، که به واتای ناهه‌موار، پووچ، یاخود بێ واتا به‌کارهاتووه. به‌ڵام بێهوده‌یی وه‌ک فه‌لسه‌فه‌، به‌و بناغه‌یه داهاتووه، که باوه‌ڕبێ به‌وه‌ی مرۆڤ بوونی له نێو جیهانێکی نائاوه‌زیداirrational هه‌یه، جیهانێکه، که واتای تیادا نییه ‌ meaninglessو به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی له‌و نائاوه‌زی‌و بێ واتاییه بیگۆڕێ، پێویستی به ململانێیه‌که له‌گه‌ڵ ئه‌م جیهانه‌یدا، به واتایه‌کی‌تر ئه‌و ململانێیه‌شی ناچارییه‌و چاره‌نووسییه‌و هه‌ر ده‌بێ ملی بۆ بنێ، ئه‌مه‌ش تراژیده‌که‌یه‌تی. یه‌که‌م که‌س، که ئه‌م وشه‌یه‌ی به‌م واتایه به‌کارهێناوه فه‌یله‌سووفی دانیمارکی سۆرین کێرکگارد Kierkegaard بووه، که باسی ئایینی کرستیانی کردووه، گوتوویه‌تی: "بێهوده‌ییه‌که له بێهوده‌یی، چونکه هیچ مرۆڤێ ناتوانێ له ناوه‌ڕۆکه‌که‌ی تێبگا." دوای فه‌یله‌سووفی فه‌ڕه‌نسی ئه‌لبێر کامۆ ئه‌م زاراوه‌یه‌ی له کێڵگه‌ی وێژه‌دا ورووژاندووه، به تایبه‌تی له رۆمانه‌که‌یدا (نامۆ L Etranger) (1942)‌‌و له شانۆی بێهوده‌ییدا، که له ساڵانی په‌نجای سه‌ده‌ی رابردوودا سه‌ری هه‌ڵدا، جگه له ئه‌بێر کامۆ له‌سه‌ر ده‌ستی چه‌ند که‌سانێ بوو، وه‌ک: ژان پۆل سارته‌ری فه‌ر‌ه‌نسی (1905 ـ 1980) (ساڵی 1964 خه‌ڵاتی نۆبڵی پێ به‌خشراوه)، جان جینێی فه‌ڕه‌نسی، ئۆجین یۆنیسکۆی بۆلگاری، ساموئێل پێکێتی فه‌ڕه‌نسی، ئارته‌ر ئادامۆڤی رووسی، هارۆڵد په‌ینته‌ری ئینگلیزی، سیبسۆنی ئینگلیزی، تۆم ستۆپاردی ئینگلیزی، ئێدوارد ئۆلبیی ئه‌مریکی. ئه‌م که‌‌‌سانه کۆمه‌ڵێ ئه‌دیبی لاو بوون، به قووڵی نوقمی کاریگه‌ریی ده‌ره‌نجامه‌کانی هه‌ردوو جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م‌و دووه‌م بوون، هیچ روویه‌کی پۆزه‌تیڤیان له هۆکارو ده‌ره‌نجامی ئه‌و دوو جه‌نگه‌دا بۆ سوودو قازانجی مرۆڤایه‌تی نه‌ده‌بینی، به‌ڵکو به لایانه‌وه دیارده‌یه‌ک بوو جۆره ده‌روونێکی لای مرۆڤ خوڵقاند، که بڕوای به هیچ واتایه‌ک‌و به هیچ رووناکییه‌ک بۆ ژیان‌و چاره‌نووسی نه‌مێنێ. نه‌ک هه‌ر ئه‌وه، به‌ڵکو بووه هۆی ئه‌وه‌ی مرۆڤی سه‌رده‌مه‌که هه‌ستی ته‌نیایی‌و گۆشه‌گیری‌و دوودڵی‌و بێهوده‌یی به‌رامبه‌ر به ژیانی‌و چاره‌نووسی له‌ لادا دروست ببێ، جگه له خوێنڕژان‌و کاره‌سات‌و برسێتی‌و ماڵوێرانی، که ماوه‌یه‌‌کی زۆر مرۆڤ پێوه‌ی ده‌یناڵاند. ئه‌وه‌ی شایانی باسه، یه‌که‌م کۆمه‌ڵه له‌م جۆره لاوانه له ساڵانی سیدا له سه‌ده‌ی بیستدا په‌یدا بوون، به‌رهه‌مه‌کانیان جۆرێکی نوێ بوو له درامای شانۆیی دژ به داکه‌وت، له رووی شێوازی هه‌نه‌ری‌و له رووی بیرو ناوه‌ڕۆکه‌وه. به‌ڵام سانۆی بێهوده‌یی به خه‌سڵه‌ته ته‌واوه‌که‌ی له سه‌ره‌تای ساڵانی په‌نجای سه‌ده‌ی رابردووه‌وه ده‌ستی پێکرد. به تایبه‌تی له ساڵی 1953، که (سامۆئێل پێکێت) (1906 ـ 1989) شانۆگه‌ریی (له چاوه‌ڕوانی گۆدۆدا Waiting for Godot)ی پێشکه‌ش کرد. ئه‌م شانۆگه‌رییه پڕی بوو له ته‌م‌و مژیی بیرو نه‌دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ر. پڕی بوو له هێما به ئه‌کته‌ری زۆر که‌مه‌وه. نه‌ریتی تیادا شکابوو. کۆتایی تیادا کراوه‌بوو. پرساری بێ وه‌ڵام بوو. کاتی تیادا زۆر کورت بوو، شوێنی تیادا زۆر ته‌نگ بوو، تیایدا چاوه‌ڕوان ده‌کرا (گۆدۆ) بێت، به‌ڵام (گۆدۆ) کێ بوو، که‌ی ده‌هات‌و که‌ی ده‌گه‌یشت؟ چیی بکا‌و چی پێشکه‌ش بکا!. سه‌یر له‌وه‌دایه ئه‌م (گۆدۆ)یه تاکو ئێستاش هه‌ر چاوه‌ڕوان ده‌کرێ بێت‌و هه‌ر نایه‌ت.

سامۆئێل پێکێت به‌هۆی ئه‌م شانۆگه‌رییه‌وه بوو به یه‌که‌مین رابه‌ری شانۆی بێهوده‌یی، ئه‌گه‌رچی پێش ئه‌م (ئه‌لفڕێد جاریAlfred Jarry) (1873 ـ 1905) سێ شانوگه‌ریی نووسیوه، که هه‌مووی باس له که‌سایه‌تییه‌ک ده‌کا، که ناوی (ئۆبۆ)یه، له شانۆگه‌ریی (ئۆبۆی پاشا)و (ئۆبۆی مێردی خه‌ڵه‌تاو)و (ئۆبۆی کۆیله)دا ناوی هاتووه. ره‌خنه‌گران ده‌ڵێن ئه‌م سێ شانۆگه‌رییه هه‌نگاوی سه‌ره‌تایی بوون بۆ داهاتنی شانۆی بێهوده‌یی له ساڵانی په‌نجادا. (جاری) له‌م شانۆگه‌رییانه‌یدا ویستوویه‌تی گاڵته‌جاڕی به‌رامبه‌ر به‌و بیره فه‌لسه‌فییانه بکا، که باوه‌ڕیان به میتافیزیک‌و به ناژیربێژی هه‌بووه. هه‌ر بۆیه ناوی فه‌لسه‌‌‌فه‌که‌ی خۆی ناوناوه (پاتافیزیک). ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ی (جاری) شۆڕشێکی له شانۆی جیهانی رۆژئاوادا خوڵقاند، کاریگه‌ریی هێماگه‌رانی ئه‌وروپای زۆر له‌سه‌ر بووه، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا کۆتی سێ توخمه‌که‌ی کلاسیکییه‌که‌ی ئه‌ڕیستۆی له شانۆ شکاندووه. بێهوده‌گه‌رانیش رێچکه‌ی ئه‌م رێبازی شکاندنه‌یان گرتووه. واته ته‌وا له نه‌ریته‌که‌ی ئه‌ریستۆ یاخی بوون. له نه‌ریتی دیاریکردنی کات، شوێن، رووداو له درامادا. دیاره بێهودییه‌کان نه‌ک هه‌ر له نه‌ریته ئه‌ریستۆییه‌که، به‌ڵکو له نه‌ریتی هه‌موو مێژووی شانۆ یاخی بوون. ئیتر بڕیاریاندا نووسینه‌کانیان به شوێنێکی بچووکه‌وه گرێ بدرێ، وه‌ک بۆ نموونه له پاڵ تاقه دره‌ختێ له شانۆگه‌ریی (له چاوه‌ڕوانی گۆدۆدا)، یاخود شانۆگه‌ریی (کورسییه‌کان)، هه‌روه‌ها بڕیاریاندا کات به‌لایانه‌وه هیچ گرنگیی ئه‌‌وتۆی نه‌بێ. ته‌نانه‌ت بوونی گرێ، یاخود رووداویشیان له دراماکانیاندا هه‌ر نه‌هێشت. شانۆنامه‌یان کرد به یه‌ک په‌رده، ژماره‌ی ئه‌کته‌ره‌کانیان زۆر که‌م کرد. به‌ڵام زۆر بایه‌خ‌و گرنگییان به دیالۆگ دا، دیالۆگی ته‌م‌و مژاوی‌و پچڕپچڕو په‌رت‌و بڵاو له‌نێو بابه‌تدا. که‌سایه‌تییه‌کان هه‌موو بدوێن بێ ئه‌وه‌ی ئه‌میان له‌ویان تێبگا. به راده‌یه‌ک هه‌ندێ له ئه‌کته‌ره‌کان له کۆتایی شانحنامه‌که‌دا بێنه قسه‌‌و له یه‌ک دوو وشه زیاتر هیچ نه‌ڵێن. شانۆنووسی ئینگلیزی (هارۆڵد په‌ینته‌ر) له شانۆگه‌ریی (گارسۆنی لاڵ)دا گه‌یشته ئه‌و راده‌یه‌ی که‌سایه‌تییه‌که‌ی هه‌ر به لاڵ بهێڵێته‌وه. (هارۆڵد پينته‌ر) به دوواییه نووسه‌ری شانۆی بێهوده‌یی ده‌ژمێردرێ، له ساڵی 1930دا له‌دایکبووه‌، له ساڵی 2005دا خه‌ڵاتی نۆبڵی بێ به‌خشراوه.

بێگومان بزووتنه‌وه‌ی شانۆی بێهوده‌یی درێژه‌پێدانی چه‌ند جۆره بزووتنه‌وه‌یه‌کی شانۆیی‌تر بوو، وه‌ک: کۆمیدیای تاریک‌، یاخود کۆمیدیای ره‌ش، یاخود کۆمیدیای سه‌خت‌و سوریالیزم، که به‌ناوبانگترین به‌رهه‌می شانۆییان شانۆگه‌رییه‌که‌ی (جۆن ئۆزبۆڕن) بوو به ناونیشای (به تووڕه‌ییه‌وه ئاوڕ له‌ دوای خۆت بده‌ره‌وه)، که ده‌ربڕینی هه‌ڵوێستی تووڕه‌یی بوو له ده‌ره‌نجامه‌ خوێناوییه نامرۆڤایه‌تییه‌کانی مه‌رگه‌سات‌و کاره‌ساتی جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م‌.

شانۆی بێهوده‌یی سه‌ره‌تاکه‌ی به جۆرێ دیار بوو بێ به‌رنامه‌بێ‌و بێ ئامانج بێ، کۆتاییه‌که‌شی دیارو روون نه‌بێ. ئه‌مه ره‌نگدانه‌وه‌ی ده‌ربڕینی ئه‌و هه‌سته‌ بوو به‌رامبه‌ر به نادیاری‌و ناڕوونیی چاره‌نووسی مرۆڤایه‌تی. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌سێکی وه‌ک سامۆئێڵ پێکێت بۆ ئه‌و به‌رهه‌مه بێهودییانه‌ی خه‌ڵاتی نۆبڵی پێ به‌خشرا. 

شانۆی بێهوده‌یی کاریگه‌ریی فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌ریی به توندی هاته‌ سه‌ر. بوونگه‌ری ته‌وژمێکی فه‌لسه‌فی بوو به‌های بیرو ئازادی‌و خواست‌و هه‌ڵبژاردنی مرۆڤی تاکی به‌رز ده‌نرخاند، که نوقمی ره‌شبینی‌و نامۆیی بوو.  بوونگه‌ری باوه‌ڕی ره‌های به‌ بوونی مرۆڤایه‌تیی مرۆڤی تاک هه‌بوو، به تایبه‌تی له ئه‌نجامی کاردانه‌وه‌ی خراپی ده‌سه‌ڵاتی کنیسه‌و کاردانه‌وه‌ی مه‌رگه‌ساتی جه‌نگی جیهانیی دووه‌م له‌سه‌ر مرۆڤی تاکی نێو کۆمه‌ڵگای ئه‌وروپا. شانۆی بێهوده‌ی له رووی روانگه‌ی ره‌هایی چاره‌نووسی مه‌رگه‌ساتیشه‌وه له ساتیره‌ی گریکیشه‌وه هه‌ر نزیک بوو، به تایبه‌تی له رووی خواستنی شێوازی ده‌ربڕینی شیعرییه‌وه. به‌ڵام جیاوازیی روانگه‌ی ره‌هایی چاره‌نووسیی شانۆی بێهوده‌یی له‌گه‌ڵ شانۆی گریکیدا ئه‌وه‌بوو، که چاره‌نووس له شانۆی گریکیدا دیاربوو، به‌ڵام له شانۆی بێهوده‌ییدا دیارنه‌بوو، به واتایه‌کی‌تر وه‌کو ئاماده‌نه‌بوونی (گۆدۆ) ئاماده‌نه‌ده‌بوو.

لایه‌نێکی‌تر له سیمای بیری بێهوده‌ییه‌کان له ده‌قه شانۆییه‌کانیاندا ئه‌وه‌ بوو، که باوه‌ڕیان وا بوو، که زمان نه‌یده‌توانی مرۆڤ به مرۆڤه‌وه ببه‌ستێته‌وه، نه‌یده‌توانی په‌یوه‌ندیی باش له نێوان مرۆڤ‌و مرۆڤ دروست بکا. بۆیه له ده‌قه شانۆییه‌کانیاندا زمانی گاڵته‌جاڕییان ده‌کرد به ئامڕازه‌ هونه‌رییه‌کانی ئه‌و دیالۆگ‌و په‌یوه‌ندییانه‌ی نێوان مرۆڤ‌و مرۆڤ. ئه‌و باره‌یان ده‌رده‌خست، که درزێکی یه‌کجار گه‌وره له نێوان مرۆڤه‌کاندا بوونی هه‌یه. ئاوێته‌بوونی مرۆڤه‌کان هه‌ر رواڵه‌تین‌و قووڵییان تێدا نییه. هۆکاری ئه‌وه‌ش ملکه‌چبوونی مرۆڤه‌کانی سه‌رده‌مه بۆ شارستانییه‌تی داڕماوی بێ به‌هاو بێ بناغه‌و نامۆیی‌و به‌ربه‌ره‌ڵایی. به کورتی، له نێوه‌ندی ته‌وژمه ئه‌ده‌بییه‌کاندا، که له نێوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه هاتنه‌کایه‌وه، ئه‌ده‌بی بێهوده‌یی راستگۆیانه‌ترین ده‌ربڕین‌و خوێندنه‌وه‌و ره‌خنه‌گه‌ری بوو بۆ نیشاندانی داکه‌وتی جیهانی بۆش‌و به‌تاڵی مرۆڤی تاک.

شانۆگه‌ریی کالیگولا:

هه‌ڵبه‌ت یه‌کێ له لوتکه‌کانی‌ ده‌قی شانۆی بێهوده‌یی، شانۆگه‌ریی (کالیگولا)یه. ئه‌م ده‌قه شانۆییه به‌ناوبانگترین نووسینی شانۆیی ئه‌لبێر کامۆ بووه، له ساڵی 1937دا نووسیویه‌تی، که پاش ئه‌وه‌ی کتێبی (دوانزه قه‌یسه‌ر)ی ده‌ستکه‌وتووه‌و خوێندوویه‌تییه‌وه، ئه‌م کتێبه کاتی خۆی مێژوونووسی رۆمانی )سويتۆنيوس‏(Suetonius دایناوه. کامۆ له‌م کتێبه‌وه کاراکته‌ری (کالیگولا)ی هه‌ڵبژاردووه، که سێیه‌مین قه‌یسه‌رانی رۆم بووه. کالیگۆلا له ته‌مه‌نی بیست‌و پێنج ساڵیدا، له ساڵی 37ی زایینی بووه به ئیپراتۆری (رۆما)، بۆ ماوه‌ی چوارده ساڵ له‌سه‌ر ته‌خت ماوه‌ته‌وه تا له ساڵی 41ی زایینی به پیلانێ له لایه‌ن بکوژانییه‌وه، که هه‌ر پیاوانی کۆشکی ئیمپراتۆری بوون، کوژراوه. که‌واته به‌سه‌رهاتی شانۆگه‌رییه‌که‌ی کامۆ به‌سه‌رهاتێکی مێژووییه‌و زۆربه‌ی پاڵه‌وانه‌کانی له مێژووه‌وه و‌ه‌رگرتووه، به‌ڵام ده‌ستپێکردنی به‌سه‌رهاتی شانۆنامه‌که له‌و کاته‌وه‌یه، که (دروزیلا) خوشکی (کالیگولا)یه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وینداریشێتی، ده‌مرێ‌‌و بۆی ده‌بێ به کاره‌ساتێکی گه‌وره‌و تراژیدیای شانۆنامه‌که‌ی لێ دروست ده‌بێ. مردنی (دروزیلا) به لای (کالیگولا)وه ده‌بێ به هێما بۆ ئه‌و راستییه‌ی، که "ژیان چونکه مردنی تێدایه، له‌به‌ر ئه‌وه بێهوده‌ییه، ئه‌وه‌ی له‌ بێهوده‌ییش رزگاری بکا، ده‌ست گه‌یشتنه به مه‌حاڵ." بۆیه (کالیگۆلا) به‌لایه‌وه گرنگ نه‌بووه، که (دروزیلا) مردووه، به‌ڵکو گرنگ به لایه‌وه ئه‌وه بووه، مانگ به ده‌ست بگرێ، واته مه‌حاڵ به ده‌ست بگرێ. مرۆڤ، که ده‌ژی، چونکه مردنێ له‌به‌رده‌میدایه، که‌‌واته گه‌یشتنی به به‌خته‌وه‌ری مه‌حاڵه. گه‌یشتنیش به مه‌حاڵ، ره‌نگه رووی زه‌ویی پێ بگۆڕێ، مردن له به‌رده‌می مرۆڤدا نه‌هێڵێ‌و ژیانی بکاته به‌خته‌وه‌رییه‌کی ئه‌به‌دی. بۆیه به پێی ئه‌و لۆجیکی بێهوده‌ییه‌ی، که هه‌ڵوێستێکی ره‌وشتیی میتافیزیکیی لێ دروست ده‌بێ، مرۆڤ هه‌رچییه‌کی بوێ‌و ئاره‌زووی له هه‌رچییه‌ک بێ، به‌وپه‌ڕی ئازادییه‌وه پێی ده‌گاو به ده‌ستی دێنێ، تا ئه‌و راده‌یه‌ی ده‌گاته ئاستی شێتی. به‌ڵام مرۆڤ له‌پێناو مانه‌وه‌ی ژیانی خۆی، ئه‌گه‌ر ئازادیی ره‌های هه‌بێ‌و مه‌حاڵی له‌ده‌ستدا بێ، ‌ده‌گاته ئه‌و ئاسته‌ی نزیکترین که‌سانی ده‌وروبه‌ری خۆیشی له‌نێو به‌رێ‌و ئه‌وینی داوێنپیسی له‌گه‌ڵ ژنی نزیکترین هاوڕێ‌و خزمی خۆیشیدا بکا. له شانۆنامه‌ی (کالیگولا)دا ئه‌و مه‌حاڵ گرتنه ده‌سته ده‌بێته هۆی ئه‌و ئه‌نجامه‌ی پیاوسالارانی کۆشکی ئیمپراتۆریی رۆما به رابه‌رایه‌تیی (شیریا) له (کالیگولا)ی ئیمپراتۆر یاخی ببن‌و لێی راپه‌ڕن‌و پیلانی کوشتنی بۆ بسازێنن‌و بیکوژن‌و له‌نێوی به‌رن.

ئه‌لبێر کامۆ له نێوه‌ڕۆکی ئه‌م ده‌قی شانۆییه‌وه مه‌به‌ستی ده‌رخستنی مه‌رگه‌ساتێکه له مه‌رگه‌ساته‌کانی نێو مێژووی ژیانی مرۆڤایه‌تی، به‌رهه‌مێکی توندو تیژه له‌و به‌رهه‌مانه‌ی شه‌پۆلێکی رۆشنبیری‌و هونه‌ریی ساڵانی سی‌و چلی سه‌ده‌ی رابردووی نیشانداوه، که له ئه‌نجامی دڕنده‌یی باری جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م‌و دووه‌م‌ هاته‌ کایه‌وه، که تیایدا به‌های مرۆڤ چووه سه‌ر ئاستی به‌های ئاژه‌ڵ‌و هه‌ستی به بێهوده‌یی‌و ناماقووڵیی ژیان کرد.

کامۆ له‌م ده‌قه شانۆییه‌یدا باری مێژوویی (کالیگولا) به دۆخێکی بێهوده‌یی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه به‌ستۆته‌وه، که تیایدا مردنی (دروزیلا)‌و کۆدی نهێنیی بێهوده‌یی ژیان بدۆزێته‌وه. هه‌روه‌ها هه‌ڵوێستی یاخیبوونی له دژی ئه‌و باره بێهوده‌ییه‌ش نیشانداوه. ئه‌م شانۆگه‌رییه، که بۆ یه‌که‌مجار له ساڵی 1945دا له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ له پاریس نمایش کراوه، بینه‌ره‌کانی زیاتر روانیویانه‌ته ناوه‌ڕۆکه سیاسییه‌که‌ی، به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌سایه‌تیی (کالیگولا) زۆر له که‌سایه‌تیی (هیتله‌ر)ه‌وه نزیکه، یاخود ئه‌و ره‌وشت‌و بیرکردنه‌وه دیکتاتۆرییانه‌ی (کالیگولا) وه‌ک بیری نازییه‌کانه، بۆیه هه‌ر له یه‌که‌م پێشکه‌شکردنییه‌وه ناوبانگی ده‌رکردووه، جگه‌ له‌وه‌ی له رووی هونه‌رییه‌وه داڕشتنێکی درامیی به‌رزو شێوازێکی هونه‌ری‌و ئه‌ده‌بیی جوانی هه‌یه، چونکه هه‌ر له سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنییه‌وه ده‌بێته رشته‌یه‌ک هه‌ڵوێستی لۆجیکی‌و به ئه‌نجامێکی پوخته‌ی ته‌واو دژایه‌تیی دراماکه کۆتایی پێدێ.

ئه‌لبێر کامۆ: پوخته‌ی ژیانی‌و به‌رهه‌مه‌کانی

له 14ی مانگی حوزه‌یرانی ساڵی 1830دا پادشای فه‌ڕه‌نسا (شارڵی دووه‌م) بڕیارێکی ده‌رکردووه بۆ ناردنی هێرشێکی سه‌ربازی ده‌ریایی بۆ داگیرکردنی (جه‌زائیر)، که ئه‌و داگیرکردنه، که به سه‌د هه‌زار فه‌ڕه‌نسی‌و ئیسپانی‌و ئیتاڵی‌و ماڵتی ته‌نانه‌ت سویسری‌و ئه‌ڵمانیش کراوه، ماوه‌ی سه‌دو سی‌و دوو ساڵی خایانددوه. ئه‌و ده‌مه جه‌زائیرییه‌کان سێ ملیون زیاتر بوون، به‌ڵام، له‌و ماوه‌ی سه‌دو سی‌و دوو ساڵه‌دا، که که‌وتوونه‌ته به‌ر شاڵاوی کوشتن‌و بڕین، ژماره‌ی عه‌ره‌به جه‌زائیرییه‌کان دابه‌زیوه بۆ که‌متر له یه‌ک ملیۆن. ئیدی موسوڵمانه عه‌ره‌به جه‌زائیرییه‌کان له نێوه نیشتمانی خۆیاندا بوون به که‌مایه‌تی‌، ته‌نها له دوو شاری گه‌ور‌‌دا نه‌بێ، که جه‌زائیری پایته‌خت‌و شاری (وه‌هران) نه‌بێ.

ئه‌لبێر کامۆAlbert Camus  ، که منداڵی یه‌کێ بووه له‌و خێزانه فه‌ڕه‌نسیانه‌ی له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌وه له جه‌زایر نیشته‌جێ بوون. له 7ی تشرینی دووه‌می ساڵی 1913 له شاری (مه‌ندوفی) له جه‌زائیر له‌دایکبووه. باوکی خه‌ڵکی فه‌ڕه‌نسا بووه‌‌و له کارگه‌یه‌کی شه‌راب دروستکردن کرێکار بووه، به‌ڵام دایکی ئیسپانی بووه. ‌واته کامۆ، ئه‌گه‌‌رچی له جه‌زائیر له‌دایکبووه‌و زۆربه‌ی ته‌مه‌نی ژیانی له‌و وڵاته‌دا به‌سه‌ر بردووه‌و هه‌ر له‌وێشدا مردووه، به‌ڵام له بنه‌ماڵه‌‌دا جه‌زائیری نه‌بووه. که ئاگری جه‌نگی گێتیی یه‌که‌م ساڵێ بووه هه‌ڵگیرساوه، باوکی ئه‌لبێر کامۆ وه‌ک سه‌ربازێکی فه‌ڕه‌نسی که‌وتۆته ئه‌و جه‌نگه‌وه‌و له شه‌ڕی (ماڕان)دا به سه‌ختی بریندار بووه‌و پاش چه‌ند رۆژێ له‌سه‌ر قه‌ره‌وێڵه‌ی نه‌خۆشخانه‌دا گیانی له‌ده‌ست داوه. ئیتر کامۆ هه‌تیو بووه. هه‌ر وه‌کو خۆی له یه‌کێ له یادداشتنامه‌کانیدا نووسیویه‌تی، ده‌ڵێ: "منیش وه‌کو منداڵێ‌تر له‌گه‌ڵ ده‌نگی ده‌هۆڵی جه‌نگدا به هه‌تیوی گه‌وره‌بووم، جه‌نگێ، که زنجیره‌یه‌ک بوو له کوشتن‌و بڕین‌و زوڵم‌و زۆرداری.

کامۆ له دوای مردنی باوکی له‌گه‌ڵ دایکی‌و خاڵێکی ئیفلیج‌و نه‌نکێکی پیرو برایه‌کی له خۆی گه‌وره‌تر، که ناوی (لۆسیان) بووه، چوونه‌ته گه‌ڕه‌کێکی هه‌ژارانه له شاری ئه‌لجه‌زائیر، که به گه‌ڕه‌کی (بلکۆر) ناسراوه. له خانوویه‌کی کۆندا نیشته‌جێ بوون ته‌نها دوو ژووری تێدا بووه. بۆ بژێویی خێزانه‌که، دایکی کامۆ بووه به کرێکارێکی باروودخانه. پاش ماوه‌یه‌کیش بۆته به‌خێوکه‌ری منداڵانی خێزانه ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان. به‌و جۆره ئه‌م خێزانه به نه‌بوونی‌و کوێره‌وه‌ری ژیاون.

له ساڵی 1918 چۆته قوتابخانه‌ی‌‌کی سه‌ره‌تایی تا ساڵی 1923، دوای ئه‌وه چۆته قوتابخانه‌یه‌کی ئاماده‌یی، به ناوی (لیسێی فه‌ڕه‌نسایی له جه‌زائیر) تاکو ساڵی 1930. له‌و ساڵه‌دا تووشی نه‌خۆشیی سیل هاتووه. نه‌خۆشییه‌که به جۆری ته‌نگی پێهه‌ڵچنیوه، که ناچاربێ له خێزانه‌که‌ی دابڕێ‌و بچێته لای خاڵێکێ، که پیشه‌ی قه‌سابیی کردووه، ناوی (ئاکۆ) بووه. ماوه‌یه‌ک له‌ لایدا وه‌ک شاگردی قه‌ساب ماوه‌ته‌وه، به‌ڵام پاشان ئه‌وێشی به‌جێهێشتووه‌و چووه له لای چه‌ند که‌سانێکدا ژیاوه. ئیتر له‌و ماوه‌یه‌دا خولیاو ئاره‌زووی خوێندنه‌وه‌و نووسینی ئه‌ده‌ب بووه. ئاندرێ ژیدی له نزیکه‌وه ناسیوه‌و هه‌موو به‌رهه‌مه‌کانی خوێندۆته‌وه. له‌و ماوه‌یه‌شدا په‌یه‌ندی له‌گه‌ڵ هه‌ندێ مامۆستای ئه‌‌‌ده‌ب‌و فه‌لسه‌فه‌دا په‌یدا ده‌کا، به تایبه‌تی مامۆستا (پۆڵ ماتیێ)‌و مامۆستا (ژان جینێ)، هه‌روه‌ها رۆماننووسی به‌ناوبانگ (ئه‌ندرێ ماڵرۆ). له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سایه‌تییانه‌دا ده‌چێته ریزی بزووتنه‌‌وه‌ی چه‌پڕه‌وی له دژی هیتله‌رو نازیه‌کان‌، که له ساڵی 1932ه‌وه ده‌سه‌ڵاتیان له ئه‌ڵمانیادا گرتۆته ده‌ست‌و له دژی فاشیسته‌کانی ئیتاڵیا. له لیژنه‌یه‌کی چه‌پڕه‌ویدا، که (پێنری پاپێس)‌و (رۆمان رۆڵان) پێکیانهێناوه به‌شداریی کردووه. له ساڵی 1934دا به مه‌به‌ستی پشتگیریکردن له باری سیاسی له ئیسپانیا، که بۆته هۆی جه‌نگی ناوخۆی ئیسپانی چۆته ریزی (پارتی کۆمۆنیستی فه‌ڕه‌نسی)یه‌وه. واته له‌به‌ر ئه‌وه نه‌بووه، که باوه‌ڕی به ئایدیۆلۆجیه‌تی مارکسیزم ـ لینینیزم بێ. له‌و ساڵه‌دا ژنێکی عه‌ره‌بی جه‌زائیری هێناوه، به‌ڵام له پاش ساڵێ لێی جیابۆته‌وه. بۆ دووه‌م جار ژنێکی فه‌ڕه‌نسیی له‌دایکبووی شاری (ئه‌لوه‌هران)ی هێناوه، ناوی (فڕانسین فاور) بووه‌. له‌و ژنه کوڕێک‌و کچێکی بووه، ناوی لێناون (ژان)و (کاترین).

له دوای خوێندنی (لیسێ) له ساڵی 1935 بڕوانامه‌ی لیسانسی وێژه‌ی له زانکۆی ئه‌‌‌لجه‌زائیر له به‌شی فه‌لسه‌فه پێبه‌خشراوه. بۆ وه‌رگرتنی بڕوانامه‌ی دیپلۆمی باڵا (ئه‌گریگاسیۆن)یش له ساڵی 1936 نامیلکه‌یه‌کی ‌نووسیوه ده‌رباره‌ی (نیوپڵاتۆنیزم) په‌یوه‌ندیی نێوان بیری نهێڵستی له‌لای ئیفڵاتوون‌‌و ئایینی مه‌سیحی له‌لای (سانت ئۆگستینۆس)، به‌ڵام نه‌گه‌یشتۆته ئه‌و قۆناغه‌ی بڕوانامه‌که‌ی پێ ببه‌خشرێ‌و نه‌خۆشییه‌که‌ی زۆر به توندی کار له ته‌ندروستیی کردووه. ئه‌گه‌رچی ده‌ست له کارو چالاکیی نووسین هه‌ڵنه‌گرتووه‌، به‌ڵکو زیاتر له نووسین قوو‌ڵبۆته‌وه.

له ساڵی 1936ه‌وه تا ئه‌و کاته‌ی ئه‌ندامی پارتی کۆمۆنیست بووه، که‌وتۆته نێو ژیانی شانۆوه‌و یه‌که‌م شانۆگه‌ریی وه‌کته‌ر به‌شداریی تیادا کردبێ، شانۆگه‌رییه‌ک بووه، که له چیرۆکێکی (ئه‌ندرێ مالڕۆ)وه‌ وه‌رگیراوه، که به ناونیشانی (سه‌رده‌می رق) بووه. هه‌ر خۆیشی تیپێکی شانویی پێکهێناوه‌ به ناوی (شانۆی کارکردن)و له 24ی مانگی ئاداری ساڵی 1937دا به بۆنه‌ی تێپه‌ڕبوونی سه‌د ساڵ به‌سه‌ر مردنی (پۆشکین)ه‌وه شانۆگه‌ریی (دۆن ژوان) ئاماده‌کردووه‌و تیپه‌که‌شیانکردووه، خۆیشی رۆڵی وه‌ک ئه‌کته‌رێ له‌و شانۆگه‌رییه‌دا بینیوه. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا به‌شداریی له چالاکی کردووه دژی داگیرکردنی جه‌زائیر له لایه‌ن فه‌ره‌نساوه‌و داوایی سه‌ربه‌خۆیی بۆ ئه‌و وڵاته کردووه. بێگومان ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی به دڵی هاوڕێیانی نه‌بووه له پارتی کۆمۆنیست، بۆیه به لایه‌نگری ترۆتسکی‌و دژ به ستالین له‌قه‌ڵه‌میان داوه.

له سه‌ر‌‌تای ساڵی 1937ه‌وه خه‌ریکی کاری رۆژنامه‌گه‌ری بووه، زۆرترین وتاره‌ وێژه‌یی‌و فه‌لسه‌فی‌و رامیارییه‌کانی له رۆژنامه‌ی (ئه‌لیژێ ریبیلیکان)دا بڵاوکردۆته‌وه.

له کۆتایی ساڵی 1937دا به‌هۆی ناکۆکییه‌کانی نێوان پارتی کۆمۆنیست‌و پارتی گه‌لی جه‌زائیر، که به سه‌رکردایه‌تیی (مصاڵح ئه‌لحاج) بووه، وازی له کۆمۆنیستی هێناوه، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له چالاکییه‌کانی دژی نازییه‌کان‌و فاشیسته‌کان نه‌که‌وتووه، به‌رده‌وام هه‌ڵوێستی خۆی به‌رامبه‌ر رووداوه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی خۆی نیشانداوه، چ به نووسین‌و رۆژنامه‌گه‌ری‌و چ به کۆڕگرتن‌و کۆبوونه‌وه، هه‌ر وه‌کو خۆی ده‌لێ: "یه‌که‌م شت، که پێویسته بیکه‌ین ئه‌وه‌یه، که کۆڵ نه‌ده‌ین‌و زۆر گوێ له‌و که‌سانه نه‌گرین، که بۆ نزیکبوونه‌وه‌ی کۆتاییهاتنی جه‌نگ نوقڵانه لێد‌ه‌ده‌ن." سه‌باره‌ت به هه‌ڵوێستیشی به‌رامبه‌ر به‌و ناپاڵمه‌ی، که هاویژراوه‌ته سه‌ر شاری (هێرۆشیما)، ده‌ڵێ: "شارستایی ئامێری وا ئێستا گه‌یشتۆته ئه‌وپه‌ڕی راده‌ی دڕندایه‌تی."

له سه‌ره‌تای ساڵی 1938ه‌وه کامۆ ده‌ستی کردووه به نووسینی رۆمانی (نامۆ)‌و یه‌که‌ین شانۆگه‌ریی نووسیوه، به ناوی (کالیگولا)‌، به‌ڵام به‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانیی دووه‌مه‌وه نه‌یتوانیوه ئه‌و شانۆگه‌رییه پیشکه‌ش بکا، بۆیه تاکو ماوه‌ی شه‌ش ساڵ هه‌ر به ده‌ستنووسی ماوه‌ته‌وه‌.

ساڵی 1939، که جه‌نگی جیهانیی دووه‌م ده‌ستی پێکردووه، کامۆ به‌هۆی نه‌خۆشی نه‌کراوه به سه‌رباز، به‌ڵام به‌هۆی باری ناهه‌مواری بژێویی‌و به‌هۆی زه‌برو زۆردایی ده‌سه‌ڵاتداران له‌و سه‌رده‌مه وڵاتی جه‌زائیری به‌جێهێشتووه‌و پێش ئه‌وه‌ی نازییه‌کان له ساڵی 1940دا فه‌ره‌نسا داگیر بکه‌ن، چۆته پاریس‌، به‌هۆی هاوڕێیه‌کییه‌وه، که (باسکال بیا) بووه، کاری رۆژنامه‌گه‌ریی له رۆژنامه‌ی پاریسی ئێواران (پاریس سوار)دا ده‌ستکه‌وتووه، توانیویه‌تی له نووسینی رۆمانی (نامۆ)که‌یشی بێته‌وه. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا به نووسینی نامیلکه‌یه‌ک کردووه به ناونیشانی (ئه‌فسانه‌ی سیزیف)، که تیایدا به ته‌واوی رێبازی بێهوده‌یی نیشانداوه، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه، به‌ڵکو له پێشه‌کییه‌که‌یدا نووسیویه‌تی، که مه‌به‌ستی له دانانی ئه‌و کتێبه ئه‌وه نییه، که فه‌لسه‌فه‌یه‌ک بۆ بێهوده‌ی دابنێ، به‌ڵکو مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه ئه‌و هه‌سته بێهوده‌ییه نیشان بدا، که لای مرۆڤ دروست بووه.

نازییه‌کان، که پاریس داگیر ده‌که‌ن، کامۆ چووه بۆ شاری (کلیرمۆن) له خوارووی فه‌ڕه‌نساو دوای ئه‌وه چووه بۆ شاری (لیۆن)‌و تاکو کانونی دووه‌می ساڵی 1941 له‌وێدا ماوه‌ته‌واه.. هه‌روه‌ها له ده‌رکردنی رۆژنامه‌ی (کۆمبا)دا تا ساڵی 1945دا به‌شدارییکردووه. شایانی باسه، یه‌که‌مین ژماره‌ی ئه‌و رۆژنامه‌یه به شێوه‌یه‌کی ئاشکرا له ساڵی 1943دا ده‌رچووه. ئه‌لبێر کامۆ له‌ته‌ک (باسکال بیا)دا سه‌رپه‌رشتیی ئه‌و رۆژنامه‌یه‌یان کردووه. له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا له رۆژنامه‌ی بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازانی باشوودا کارو چالاکیی کردووه.

که نازییه‌کان به ته‌واوی له فه‌ر‌ه‌نسادا بڵاوبوونه‌ته‌وه، کامۆ رووی کردۆته‌وه وڵاتی جه‌زائیرو له شاری (ئه‌لوه‌هران)دا جێگیر بووه. ماوه‌یه‌ک له یه‌کێ له په‌یمانگا فێرگه‌ییه تایبه‌ته‌کاندا له شاری ئه‌لوه‌هران خه‌ریکی وانه وتنه‌وه بووه. له‌م شاره‌دا له مانگی شوباتی ساڵی 1941 له نووسینی نامیلکه‌ی (ئه‌فسانه‌ی سیزیف)ه‌که‌ی بۆته‌وه‌و ده‌ستی کردووه به ئامه‌ده‌کردنی رۆمانی (تاعوون).

بۆ چاره‌سه‌رکردنی نه‌خۆشییه‌که‌ی له جه‌زائیره‌وه ناچار بووه گه‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ فه‌ڕه‌نسا، به‌ڵام چاره‌سه‌ره‌که‌ی بێهوده بووه‌و زیاتر ئازاری خواردووه‌و هه‌ر به زیندوویی تامی مردنی چێشتووه‌، باری جه‌نگیش رێگه‌ی نه‌داوه بتوانێ دووباره بگه‌ڕێته‌وه بۆ جه‌زائیر تا ئه‌و کاته‌ی فه‌ڕه‌نسا له ژێر چنگی نازییه‌کان رزگارکراوه. له ساڵی 1942دا چۆته هه‌رێمی باکووری فه‌ڕه‌نساو له‌وێدا چۆته ریزی کۆمه‌ڵه‌یه‌کی چه‌پڕه‌و به ناوی (خه‌بات). تا کۆتایی ساڵی 1943 له شاری (لیۆن)‌و (سانت ئیتین) ماوه‌ته‌وه، پاشان له لایه‌ن ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ی خه‌باته‌وه به نهێنی نێرراوه بۆ چالاکیی سیاسی له پاریس. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌‌‌دا شانۆگه‌رییه‌‌کی نووسیوه به ناونیشانی (به‌هه‌ڵه‌داچوون)، که له ساڵی 1944دا خۆی ده‌رهێناوه. هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا، که به نهێنی له پاریس بووه، دوو نامه‌ی بۆ هاوڕێیه‌کی ئه‌ڵمانی نووسیوه، هه‌روه‌ها بووه به هاوڕێی شاعیرێکی لاو، که ناوی (رینێ لینۆ) بووه‌و نازییه‌کان له‌‌‌و ساڵه‌دا له قه‌ناره‌یان داوه. به نهێنی ده‌قی شانۆگه‌ریی (کالیگولا)ی به‌ چاپ گه‌یاندووه، له ساڵی 1945دا خراوه‌ته سه‌ر ته‌ختی شانۆو نمایش کراوه، پاش ئه‌وه‌ش شانۆگه‌رییه‌کی‌تری خراوه‌ته سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ به ناونیشانی (باری ئابڵوقه)، که جیاوازییه‌کی ئه‌وتۆی له‌گه‌ڵ رۆمانی (تاعوون)ه‌که‌یدا نییه.

کامۆ ساڵی 1949 شانۆنامه‌یه‌کی به ناونیشانی(دادپه‌‌‌روه‌ره‌کان) له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆی (هبرتۆ) له پاریس نمایش کراوه. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا چۆته ئه‌مریکای لاتین، به‌ڵام نه‌خۆشییه‌که‌ی کوشنده‌یی بووه، بۆیه ناچار بووه به په‌له بگه‌ڕێته‌وه بۆ پاریس. له ساڵی 1950دا کتێبێکی بڵاوبۆته‌وه به ناونیشانی (گرفته‌کانی سه‌رده‌م)، که بریتی بووه له کۆمه‌ڵێ وتاری سیاسی، که له نێوان ساڵانی 1944 تا 1848دا نووسیونی.

له ساڵی 1951دا کتێبی (مرۆڤی یاخیبوو)ی بڵاوبۆته‌وه. له‌و ساڵه‌دا ناکۆکییه‌کی زۆری له‌‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی بیر له‌گه‌ڵ (ژان پۆڵ سارته‌ر)دا بووه. (سیمۆن دی بۆڤوار) له کتێبی (رۆشنبیره‌کان)دا ئه‌م ناکۆکییه‌ی زۆر به جوانی باسکردووه.‌

کامۆ ساڵی 1952 له فه‌ڕه‌نساوه گه‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ جه‌زائیرو دیسان گه‌راوه‌ته‌وه بۆ پاریس، له‌وێ کراوه به به‌ڕێوه‌به‌ری شانۆی (ریکامێ). ساڵی 1953 خه‌ریکی ده‌رهێنانی شانۆیی بووه. له پاڵ ئه‌وه‌دا به‌رگی دووه‌می کتێبی (گرفته‌کانی سه‌رده‌م)‌و کتێبێکی‌تری به ناونیشانی (هاوین) به چاپ گه‌یاندووه.

ساڵی 1956 رۆمانی (که‌وتن)ی نووسیوه. ساڵی 1957 کۆمه‌ڵێ چیرۆکی له توێی کتێبێکدا به ناونیشانی (دوورخراوگه‌و نیشتمان)، پاشانیش کۆمه‌ڵه وتارێکی له توێی کتێبێکدا به ناونیشانی (پشت‌و روو) بڵاوکردۆته‌وه. له کۆتایی ئه‌و ساڵه‌دا، که ته‌مه‌نی 44 ساڵ بووه، له پاداشتی رۆمانی (تاعوون)ه‌که‌ی خه‌ڵاتی پێ به‌خشراوه. بیرۆکه‌ی سه‌ره‌کیی ئه‌م رۆمانه‌ی ده‌چێته‌وه سه‌ر ئه‌و کاریگه‌رییه‌ی، که رۆمانه‌که‌ی (هێرمان مالڤێڵ) به ناونیشانی (مۆبی دایک) له‌لایدا به‌جێیهێشتووه، به تایبه‌تی ئه‌و شیکارییه‌ی بۆی کراوه، که ده‌گوترێ نێوه‌ڕۆکی ئه‌م رۆمانه‌ی هێماییه‌و باس له دژایه‌تیی نێوان مرۆڤ‌و ئه‌هریمه‌نه‌کان ده‌کا، که ره‌گیان له نێو (بوون)دا داکوتاوه، هه‌روه‌ها بۆ مه‌رگه‌ساتی (تاعوون)ه‌که‌ش له لایه‌ن رۆماننووسی ئینگلیزی (دانیال دیڤۆ) (1660 ـ 1731) خاوه‌نی رۆمانی (رۆبنسۆن کڕۆسۆ)و رۆماننوسی ئیسپانی (میگیل دی سێرڤانتس Miguel de Cervantes Saavedra) خاوه‌نی رۆمانی دۆن کیخۆته دی لامانشا)ه‌وه کاری تێکراوه.

له 4ی مانگی حوزه‌یرانی ساڵی 1960 له سه‌ر شه‌قامێکی گشتیدا ئوتومبێلی لێخوڕیوه، خۆی ‌کێشاوه به دره‌ختێکداو‌ گیانی خۆی له‌ده‌ست داوه. سه‌یر له‌وه‌دایه، له سه‌ره‌تای ژیانی ئه‌ده‌بییدا نووسیویه‌ت: "بێهوده‌ییترین مردن ئه‌ندێشه بکرێ مردنه به رووداوی ئوتومبێڵ!" 

فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان

ئازادیی ره‌ش‌و ئازادیی سپی

هه‌ندێ جار، ره‌نگه ساده‌ترین بیر، ئه‌گه‌ر له کات‌و شوێنی گونجاودا بگوترێ، ده‌بێته مه‌زنترین بیر. کات‌و سه‌رده‌می گونجاویش ئه‌و بارو دۆخه‌یه، که دروست ده‌بێ‌و ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی به کۆمه‌ڵ پێوه‌ی موبته‌لاو گیرۆده‌بن‌و چاوه‌ڕوانبن هه‌رکه‌سێ بێ، ئه‌حمه‌د بێ، یان مه‌حموود بێ، بیرێکیان بۆ بکاته‌وه‌. به هه‌ر بیرێ بێ‌و وه‌ڵامیان بۆ بدۆزێته‌وه بۆ پرسیار له کێشه‌که‌یان، واته چاره‌سه‌رێکیان بۆ بدۆزێته‌وه له‌و بارو دۆخه‌ی تێی که‌وتوون رزگاریان ببێ. له‌به‌ر ئه‌وه، هه‌ندێ جار، له قۆناغێک له قۆناغه‌کانی مێژووی کۆمه‌ڵگایه‌کدا، که‌سێک په‌یدا ده‌بێ، بیرێکی بچووکی لا ده‌بێ، وه‌ڵامێکی ئاسانی پێ ده‌دۆزێته‌وه بۆ پرسیارێک له وه‌ڵامه‌که ئاسانتر، بۆ خه‌ڵکانێ، که خۆیان نایانه‌وێ وه‌ک ئه‌و که‌سه بیر بۆ خۆیان بکه‌نه‌وه. ئیتر، که ئه‌و قۆناغه ته‌واو ده‌بێ‌و ئه‌و بارو دۆخه ده‌گۆڕێ، ئه‌و بیره بچووک‌و ئه‌و وه‌ڵامه ئاسانه، بۆ خه‌ڵکی ده‌بێته قسه‌ی گه‌وره‌و بیری مه‌زن‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ک بۆ سه‌رده‌مێ له سه‌رده‌مه‌کانی مێژوو. ره‌نگه بشبێ به رێبازو به ئایینزاو به ئه‌فسانه‌ش.‌

هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ی ئیمڕۆ له کوردستاندا روو ده‌دا، نموونه‌یه‌‌که له‌م بابه‌ته. له ماوه‌ی شه‌ڕی چه‌کداریی کورددا له دژی ده‌سه‌ڵاتی مه‌رکه‌زیی به‌غدا، ئه‌م بیربۆچوونه‌ی له سه‌ره‌وه باسمکرد، کاریزمای بۆ هه‌ندێ که‌سان له‌ نێو شۆڕشه‌که‌دا دروستکرد. ئه‌و کاریزمایه ره‌نگ‌و شیوه نه‌گه‌تیڤه‌که‌ی، کاتێ ده‌رکه‌وت، که ئه‌و که‌سانه له‌ پاش پڕۆسه‌ی رووخاندنی رژێمی به‌عس‌و له‌نێوبردنی سه‌دام حوسێن له شاخه‌وه هاتنه نێو شاره‌کان‌و ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌‌ییان گرته ده‌ست. به هه‌ر حاڵ، ئه‌و که‌سانه به‌هۆی ئه‌وه‌ی کارزیمای خۆیان له‌لای زۆربه‌ی خه‌ڵکی کوردستاندا له‌ده‌ستدا، ئینجا خه‌ڵکی هاتنه ئه‌و بڕوایه‌ی کاریزما بۆ که‌سانێکی‌تر بۆ داهاتوو له‌بریی ئه‌وانه‌ی ئێستا دروست بکه‌ن، چونکه ئه‌م جاره‌ش، دیسان ده‌یانه‌وێ چه‌ند که‌سێکی‌تر بێنه گۆڕه‌پانی سیاسی‌و کۆمه‌ڵایه‌تی‌و رۆشنبیرییه‌وه‌و بیریان بۆ بکه‌نه‌وه‌و وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره زۆر سووکانه‌یان بۆ بده‌نه‌وه، که خۆیان ئازا نیین بتوانن وه‌ڵامی بده‌نه‌وه. به‌واتایه‌کی‌تر، خه‌ڵکی چه‌ند که‌سێکی‌تریان ده‌وێ بیانکه‌ن به ده‌سه‌ڵاتدار به‌سه‌ر خۆیانه‌وه له‌بریی ئه‌م چه‌ند که‌سه ده‌سه‌ڵاتداره‌ی، که بۆیان له‌ئارادان. خواستی خه‌ڵکی بۆ سه‌ندنه‌وه‌ی ئه‌و کاریزمایه له که‌سانێک‌و به‌خشینیان به که‌سانێکی‌تر، ئه‌وه‌یه وه‌ڵامی ئازایانه‌یان له که‌سه نوێکان ده‌ستکه‌وێ، که ئایا ده‌توانن ئه‌وه‌ی ده‌یخوازن بۆیان به‌دی بهێنن؟ هه‌ڵبه‌ت داخوازییه‌کان نان‌و ئازادی‌و که‌رامه‌تی مرۆڤایه‌تییانه. به‌ڵام، لێره‌دا، گرنگترین پرسیار ئه‌وه‌یه، که ئه‌م خه‌ڵکه بۆچی خۆیان ئازایه‌تیی بیرکردنه‌وه‌یان نییه‌وه چاوه‌ڕوانن که‌سێ له هه‌موویان ئازاتربێ‌و بیریان بۆ بکاته‌وه؟ هه‌ڵبه‌ت ئازایه‌تیی بیرکردنه‌وه له یه‌ک سه‌‌رچاوه‌وه ده‌بێ، که ئه‌ویش سه‌رچاوه‌ی ئازادییه. مرۆڤ تا ئازادیی نه‌بێ، ئازایه‌تیی نابێ.

بێگومان، هه‌ر وه‌کو فه‌یله‌سووفی مێژوو (ئیزاک به‌رلین) ده‌ڵێ: "ئازادیی ئه‌وه‌یه، که مرۆڤ بتوانێ به مێشکی سه‌ری خۆی بیر بکاته‌وه نه‌ک به مێشکی سه‌ری که‌سێکی‌تر." هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ش کارێکی ئاسان نییه. واته ئاسان نییه مرۆڤ بتوانێ بڕیاری ئازایانه بداو نه‌زانێ ئاخۆ له ئه‌نجامه‌که‌یدا سه‌رکه‌وتوو ده‌بێ، یان نا؟ مرۆڤی ترسنۆک هه‌رگیز ئازا نییه، که چاره‌نووسی خۆی بۆ ئازادیی خۆی بخاته مه‌ترسی‌و دژوارییه‌وه. مرۆڤی ترسنۆک هه‌میشه حه‌زی له ژیانی هێمنی‌و ئاسووده‌یی‌و سه‌ربه‌ستییه، واته خۆی نه‌خاته باری دژوارییه‌‌وه. مرۆڤی ئازاش هزری به‌رهه‌ڵستکاری‌و یاخیبوونی تیایه، ده‌خوازێ مه‌زنی خۆی بکوژێ، به مێشکی باوکی بیر نه‌کاته‌وه، خۆی شته‌کان بگۆڕێ، خۆی گۆڕان دروست بکا.

بێگومان هه‌موومان به‌رده‌وام ئه‌و وته‌یه که‌وتۆته به‌ر گوێمان، که ناوه‌ڕۆکه‌که‌ی ده‌ڵێ: "هیچ ئازادییه‌ک به ره‌هایی نییه، به‌ڵکو زۆرجار مرۆڤ ده‌بێ ملکه‌چی یاسا، یان عورف‌و ره‌وشت‌و نه‌ریت بێ." ئه‌م رێبازی بیرکردنه‌وه‌یه، له ئه‌وروپادا له سه‌ره‌تای کۆتایی ساڵانی جه‌نگی جیهانیی دووه‌مه‌وه بوو به به‌شێکی گه‌وره‌ له خولیا له مێشکی مرۆڤه‌ رۆشنبیره‌کانی. پێشتر، به‌ر له‌و جه‌نگی گێتییه، زۆربه‌ی رووناکبیرانی ئه‌وروپا ببوون به لایه‌نگرانی نموونه‌یه‌ک له سیستمی لیبڕالیی کلاسیکی، که ته‌نها به راده‌یه‌کی که‌م نه‌بێ، حکومه‌ت نه‌ده‌بوو خۆی له ژیانی تایبه‌تی خه‌ڵکی‌‌و له بازاڕ هه‌ڵبقورتێنێ. به‌ڵام ئه‌م رێبازی بیرکردنه‌وه‌یه، له دوای ساڵانی  جه‌نگه‌وه، به‌ره به‌ره، به‌رگه‌ڕایه‌ دواوه‌، له‌به‌ر دوو هۆکار: یه‌که‌میان له‌به‌ر ئه‌و ویرانکارییه‌ مه‌زنه‌ی جه‌نگ به‌جێیهێشتبوو، که ناچار ده‌بووایه ته‌قه‌للایه‌کی زۆر بدرێ، به تاک‌و به کۆمه‌ڵ بۆ ژیاندنه‌وه‌و ئاوه‌دانکردنه‌وه له سه‌رانسه‌ری وڵاتانی ئه‌وروپادا، به تایبه‌تی ده‌بووایه ده‌وڵه‌ته مه‌رکه‌زییه‌کان ببنه خاوه‌نی پلاندانان بۆ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌‌و کۆنترۆڵکردنی بازاڕ. دووه‌میان له‌به‌ر ئه‌و هۆیه بوو، که وڵاتانی ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات‌و که‌مپی کۆمۆنیستی‌و سۆشیالیستیش، واته یه‌کێتیی سۆڤیه‌ت‌و چین، ئه‌و رێگه‌یه‌یان به توندی گرته به‌ر له‌ پلاندانانی مه‌رکه‌زی‌و له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵاتدا، که له ساڵانی نێوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی رابردوودا به جۆرێکی سه‌رنج راکێش توانییان بووژاندنه‌وه له باری ئابووری‌و پیشه‌سازی‌و بازرگانیی باڵادا بکه‌ن.

به‌ڵام بێگومان زۆربه‌ی بیرمه‌ندان‌و رووناکبیران درکیان به کێشه‌و قه‌یرانێکی جیهانیی گه‌وره ده‌کرد، که له که‌مپێکدا وڵاته‌کانی پێویستیان به ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ی ئابووری‌و بازرگانی‌و پیشه‌سازی‌و به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵاتی ئاسنین‌و به‌هێز بوو، که به ئاسانی بتوانن خۆیان له هه‌موو شت هه‌ڵبقورتێنن، له که‌مپێکی‌تیشدا، له وڵاتانی به‌رامبه‌ریشدا ترس‌و دڵه‌ڕاوکێی ئه‌وه په‌یدا ببوو، که ده‌ستوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت له بازاڕو له ژیانی خه‌ڵکی ده‌یکا به ده‌سه‌ڵاتێکی زه‌به‌لاح‌و دیکتاتۆری سه‌رده‌م، که بتوانێ ئازادیی مرۆڤی تاک‌و کۆمه‌ڵیش قووت بداو سیستمێکی دیکتاتۆری، یان تۆتالیتاری بسه‌پێنێ. بێگومان زۆربه‌ی رووناکبیران ترسیان ته‌نها له داگیرکردنی ئازادیی خۆیان وه‌ک تاکه‌که‌س نه‌بوو، به‌ڵکو ترسیشیان له‌وه بوو ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌ته‌کان بێ شومارو بێ سنوور بێ‌و سته‌م‌و زۆرداری وه‌ک سه‌ده‌کانی نێوه‌ڕاست جارێکی‌تر بگه‌ڕێته‌وه‌و مێژووی ئه‌و سه‌رده‌مه ترسناکه دووباره بێته‌وه، یان جه‌نگێکی‌تر وه‌ک جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م‌و دووه‌م دووباره‌بێته‌وه، (هتله‌ر)یان هه‌میشه ده‌کرد به نموونه‌ی حاکمێ، که ده‌سه‌ڵاته ره‌هاو بێ سنووره‌که‌ی به‌کارهێنا بۆ گیرۆده‌کردنی ئه‌ڵمانیا به ئاگرێکه‌وه، که ته‌ڕو وشکی هه‌موو پێکه‌وه سووتاند. له‌و سه‌رده‌مه‌ی (هتله‌ر)دا رووناکبیرانی ئه‌ڵمان ده‌یانزانی، که هه‌موو خه‌ڵکی ئه‌ڵمان یه‌ک پرسیار له مێشکیاندا مه‌ییوه: "ئایا قومار له‌سه‌ر ئه‌وه بکه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ره‌ها به حیزب‌و حکومه‌ت ببه‌خشن بۆ رێکخستنه‌وه‌ی باری ژیانیان‌و بۆ سڕینه‌وه‌ی پاشماوه‌کانی جه‌نگ؟" واته: "ئایا به‌رژه‌وه‌ندیی ماددی به ئاشکرا بخه‌نه پێش به‌رژه‌وه‌ندیی ئازادیی تاکه‌کان، یان به‌رگری‌و پارێزگاری له ئازادی بکه‌ن به هه‌ر نرخێ بێ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر حسابی وه‌ستاندنی ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ش بێ؟. بێگومان ئه‌و کاته زۆربه‌ی خه‌ڵکی لایه‌نی یه‌که‌میان هه‌ڵده‌بژارد، واته به‌رژه‌وه‌ندیی ماددییان ده‌ویست‌ له‌سه‌ر حسابی ئازادییان، چونکه به‌رگه‌ی سه‌ختیی باری ژیان‌و گوزه‌رانیان نه‌ده‌گرد‌. به‌ڵام رۆشنبیرانی راسته‌قینه‌و بیرمه‌ندو فه‌یله‌سووفه‌کان ته‌ماشای کۆتایی مه‌سه‌له‌که‌یان ده‌کرد، نه‌ک سه‌ره‌تاکه‌ی.

له‌و ده‌مه‌دا، فه‌یله‌سووفی مێژووی نوێ، (ئیزاک به‌رلین)، له‌دایکبووی (لاتڤیا)، به بیرکردنه‌وه‌ی خۆی چاره‌سه‌رێکی زۆر ساده‌و ئاسانی نیشاندا، که ئه‌ویش پێویستکردن بوو به جیاکردنه‌وه‌ی دوو شت له یه‌کتری: (ئازادیی نه‌گه‌تیڤ‌و ئازادیی پۆزه‌تیڤ). به لای (ئیزاک به‌رلین)ه‌وه، (ئازادیی نه‌گه‌تیڤ) ئه‌وه‌ی ده‌گه‌یاند، که ئه‌و سنووره تایبه‌ته‌یه، که مرۆڤ تیایدا به خواست‌و قه‌ناعه‌تی خۆی ره‌فتارو چالاکی بکا بێ ئه‌وه‌ی هیچ که‌سێ، یان هیچ شتێ رێگر بێ له‌به‌رده‌میدا، وه‌ک ده‌سه‌ڵات، یان یاسا، که رێگر بن له به‌ردمه‌می ئازادیی بیرکردنه‌وه‌ی‌و بیروباوه‌ڕ ده‌ربڕین‌‌و ئازادیی ژیان‌و کارکردن‌، هه‌ر شتێ، که خۆی بیه‌وێ بیکاو له هه‌ر جێگایه‌کدا بیه‌وێ بیکاو بژی، به مه‌رجێ ئه‌و ئازادییه‌ی نه‌بێته زیان بۆ که‌سێکی‌تر. ئه‌م جۆره ئازادییه‌ش، به رای ئه‌و فه‌یله‌سووفه، ساده‌ترین‌و ئاسانترین به‌رجه‌سته‌کردنی واتای مرۆڤبوون بوو. ئه‌گه‌ر هاتو ئه‌و مافه به مرۆڤ نه‌درێ، که‌واته له مرۆڤبوونی ناهێڵرێ‌و مامه‌ڵه‌ی ئاژه‌ڵی له‌گه‌ڵدا ده‌کرێ. له‌به‌ر ئه‌وه (ئیزاک به‌رلین) بڕوای وا بوو، که مرۆڤ مه‌رجه یاسا بیپارێزێ، نه‌ک سنووری بۆ دابنێ‌و لغاوی بکا. دیاره زۆربه‌ی رۆشنبیرانی ئه‌وروپا گه‌یشتبوونه ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی، که ده‌سه‌ڵات‌و حکومه‌ت ده‌بێ رێز له ئازادیی مرۆڤ بگرێ، چونکه مه‌رج‌و بناغه‌ی مرۆڤبوونییه‌تی. (ئازادیی پۆزه‌تیڤ)ش به لای (به‌رلین)ه‌وه ئه‌وه‌ی ده‌گه‌یاند، که مرۆڤ بۆی هه‌بێ ره‌فتارو چالاکییه‌کانی له سنوورێکدا بن، که له ژیاندا هاوبه‌ش‌و به‌شدار بن له‌گه‌ڵ که‌سانی‌تری نێو کۆمه‌ڵ.

ئیمڕۆ، به گشتی هزری زۆربه‌ی خه‌ڵکی ئێمه‌ی کوردیش ئه‌وه‌یه هه‌میشه که‌سێکمان بوێ شانازیی پێوه بکه‌ین‌و بیکه‌ین به رابه‌ری سیاسی‌و یان ئایینی، یان عه‌شایه‌ریی خۆمان‌و بچینه ژێر سایه‌‌و ده‌سه‌ڵاتییه‌وه‌و بیکه‌ن به نموونه‌ی باڵا‌ له ئازایه‌تی‌و دانایی‌و بلیمه‌تیدا. ته‌نانه‌ت دوای بیرو باوه‌ڕی بکه‌‌وین‌و بیرکردنه‌وه‌مان به مێشکی ئه‌وه بێ. به‌رژه‌وه‌ندیمان له به‌ژه‌وه‌ندیی ئه‌ودا بێ‌و قازانج‌و سه‌رکه‌وتنمان له قازانج‌و سه‌رکه‌وتنی ئه‌ودا بێ. له‌وه ده‌چی ئێمه به بێ فڵان حیزبی سیاسی‌و فڵان سه‌رکرده‌ی سیاسی‌‌و رابه‌ری عه‌سکه‌ری‌و فڵان سه‌رۆک عه‌شره‌ت‌و فڵان مه‌لای دوانزه عیلم‌و فڵان‌و فڵان نه‌ژین‌و نه‌توانین هه‌ناسه هه‌ڵمژین. چونکه دیاره هه‌ر هه‌موو ئه‌وانه له ئێمه مه‌زنترن‌و پیرۆزترن‌و ئازاترن‌و بلیمه‌تترن‌و زیره‌کترن. مرۆڤی کورد ئه‌گه‌ر به‌و جۆره بیر بکاته‌وه، یان ده‌بێ ئازادیی بیرکردنه‌وه‌ی نه‌بێ‌و خۆی خاوه‌نی هیچ بڕیارێ نه‌بێ‌و یان ده‌بێ هه‌ر بیرنه‌کاته‌وه.

بێگومان، مرۆڤێک ئه‌گه‌ر چه‌ند ساڵێ له زینداندا بێ‌و بێته ده‌ره‌وه، یه‌که‌مین شت نیگه‌رانی بکا، ئازادییه‌که‌یه‌تی. ئه‌و ئازادییه‌یه‌تی، که ماوه‌ی ساڵانی له زینداندا خه‌ونی پێوه بینیوه. به‌ڵام ئێستا، که ته‌مه‌نی ژیانی به‌سه‌ر چووه، نه‌زانێ چی له‌و ئازادییه بکا. ره‌نگه ئه‌مجاره‌یان بڕیارێکی له‌به‌رده‌مدا بێ، زۆر له‌و بڕیاره سه‌ختتر بێ، که ساڵانی له‌وه‌وبه‌ری، به‌ر له‌وه‌ی بچێته زیندانه‌وه بۆ ئازادی دابێتی. ئه‌ی که‌واته چار؟ ده‌بێ له رابردووی په‌شیمان بێ‌و هه‌ست به په‌شیمانی بکا، یان ئیتر هیچ بڕیاری نه‌مێنێ‌و بڕیار بۆ هیچ شتێ نه‌دا؟ وه‌ک کورد ده‌ڵێ "ده‌ست به کڵاوه‌که‌ته‌وه بگره‌ با نه‌یبا."

بێگومان مرۆڤ ئه‌و مرۆڤه‌یه بتوانێ به مێشکی سه‌ری خۆی بیر بکاته‌وه. بۆ ئه‌وه‌ی نه‌دۆڕێ، ده‌بێ خۆی بڕیار بۆ خۆی بدا دوای کێ بکه‌وێ، نه‌ک که‌سێکی‌تر بڕیاره‌که‌ی بۆ بدا. واته ده‌بێ خۆی خۆی ئازاد بکا، نه‌ک که‌سێکی‌تر ئازادی بکا. (ئیزاک به‌رلین) ده‌ڵێ: "ئازادم مه‌که، مه‌مدۆڕێنه، لێمگه‌ڕێ خۆم ئازادیی خۆم هه‌ڵبژێرم. ئازادی ئه‌وه نییه چی بکه‌م‌و چی نه‌که‌م‌، یان به‌سه‌رمدا بیسه‌پێنن، به‌ڵکو ئازادی ئه‌وه‌یه به ره‌زامه‌ندیی خۆم چی بکه‌‌م." که‌واته ئازادیی مرۆڤی کورد ئه‌وه نییه حیزب، یان ده‌سه‌ڵات، یان حکومه‌ت بۆی دابین بکاو پێی ببه‌خشێ، به‌ڵکو ئه‌وه‌یه، که خۆی بڕیاری هه‌بێ تیایدا. 

فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان

fuadgomei@yahoo.co.uk

دڵته‌نگی فه‌لسه‌فه‌یه‌کی زۆر تایبه‌ته له ژیانی مندا، به‌و راده‌یه‌ی پێی به‌دمه‌ست بووم‌و کردوومه به هه‌مه‌پیشه‌م‌و به‌رده‌وام حه‌زم له فێربوونیه‌تی.. لێی تێناگه‌م، نازانم چ زاراواه‌یه‌کی بده‌مێ!.. خه‌مۆکی؟ په‌ژاره‌یی؟ بێزاری؟ ر‌ه‌شبینی؟ بێهوده‌یی؟ ته‌نیایی؟ نامۆیی؟ تاراوگه‌یی؟ نهێڵیزم؟ یان هه‌موویان پێکه‌وه‌؟ یان هه‌ر هیچیان؟ یان دۆزینه‌وه‌ی راستییه‌ک، که پێناسه‌ی بۆ نادۆزرێته‌وه؟

به‌ڵێ.. ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌م - واته ئه‌م دڵته‌نگییه‌م- زۆر خۆش ده‌وێ، ئه‌ویش به راده‌ی نزیک له په‌رستن منی خۆش ده‌وێ. بۆیه، له‌به‌ر دڵسۆزیم بۆ ئه‌م په‌یوه‌ندی‌و هاوڕێتییه په‌نهان‌و نائاساییه، وام لێهاتووه زۆر بیر نه‌که‌مه‌وه له‌وه‌ی چی له نێوان به‌خته‌وه‌ریی کاتی‌و درۆیینه‌و خه‌می به‌رده‌وامدا هه‌ڵبژێرم! هه‌ردوو بۆم بوون به فێرکه‌رو مامۆستا! منیش له نێوانیاندا بووم به شاگردو فێرخواز..!

په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ل دڵته‌نگیدا په‌یوه‌ندییه‌که هه‌میشه راده‌که‌م له‌وه‌ی خۆم بهاوێژمه دووتوێی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانییه‌وه. په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ڵ دڵته‌نگیدا په‌یوه‌ندییه‌کی شاراوه‌یه، که‌س نییه بتوانێ سه‌ری گڵۆله‌ی ته‌لیسمه‌کانی بدۆزێته‌وه‌و بیانکاته‌وه‌و په‌رده‌یان له‌سه‌ر هه‌ڵماڵێ، ته‌نها ئه‌و که‌سه نه‌بێ، که له رووحانییه‌تی دڵته‌نگییه‌وه نزیک بێ‌و سیحری جه‌زبه‌که‌ی کاری تێکردبێ. ته‌نها ئه‌و که‌سه نه‌بێ، که له نهێنیی بۆنی ئه‌و تێکه‌ڵه‌ی ده‌رمانی جادووه تێگه‌یشتبێ، که له ده‌روونی دڵته‌نگییه‌وه مرۆڤێکی‌تری ئه‌فراندبێ، که دڵته‌نگییه‌که‌ی زاخاوی بۆ دابێ‌و په‌روه‌رده‌ی کردبێ. ئه‌وجا، بووبێ به که‌سێ مژده‌ی به‌خته‌وه‌ری به‌و که‌سانه ببه‌خشێ، که گیرۆده‌ی له‌ده‌ستدانی به‌خته‌وه‌رییه‌ک بووبن، که خۆیشی گیرۆده‌ی بووه.

هه‌موو ئه‌وانه‌ی باسمکردن به هیچ مه‌به‌ستێ نابێ بخرێنه فه‌رهه‌نگی ئه‌و ده‌ربڕینه‌ی، که تایبه‌ت به بێزاریی له ژیان‌و هاندان بێ بۆ خه‌مۆکی، به‌ڵکو داخوازییه‌که بۆ ژیان له‌گه‌ڵ بارێکدا، که هیچ ده‌سه‌ڵاتێکمان نییه - زۆرجار - بۆ گۆڕینی‌و توانایی فێربوونمان نییه له‌سه‌ر ده‌ستی مامۆستایه‌کی داهێنه‌ر، که دڵته‌نگییه. بۆ ئه‌وه‌ی خودی خۆمانی پێ به‌گه‌نین‌و بتوانین به‌ختیاریی راسته‌قینه‌و به‌رده‌وامی لێ بهێنینه به‌رهه‌م. هه‌موو ئه‌مانه‌ی ده‌رمبڕین، خواسته بۆ توانای ئاشنابوونمان له‌گه‌ڵ دڵته‌نگییه‌ به‌رده‌وامه‌کانماندا، که له هه‌موو ده‌رگاکانیه‌وه هێرشمان بۆ ده‌هێنن، بێ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ش له به‌رده‌می هه‌ڵبێین‌، یان رووبه‌ڕووی ببینه‌وه، یان نه‌فره‌تی لێ بکه‌ین. دڵته‌نگی فه‌لسه‌فه‌یه‌که هانمان ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ له ئامێزی خه‌مه‌کاندا پێکبێینه‌وه‌و له‌زه‌ت ببینین.. نه‌ک ئازار ببینین..!! 

فه‌لسه‌فه‌ی دڵته‌نگی بانگه‌وازێکی کۆتایی نییه، که بڵێم من مرۆڤێکی خه‌مبارم، بێ ده‌سه‌ڵاتم، ملکه‌چم، که ناتوانم شۆڕشێ به‌رپا بکه‌م‌‌و گۆڕانێ دروست بکه‌م. فه‌لسه‌فه‌ی دڵته‌نگی کفر نییه له نیعمه‌تی ئه‌و به‌خته‌وه‌رییه‌ی، که ئاسووده‌یی‌و هێزو دڵکرانه‌وه‌مان پێ ده‌به‌خشێ ئه‌گه‌ر له ده‌رگا واڵاو راسته‌قینه‌کانییه‌وه لێی بچینه ژووره‌وه..!

فه‌لسه‌فه‌ی دڵته‌نگی پێناسنامه‌ی نکوڵی کردن نییه له بوونی ئه‌و دڵخۆشییه‌ی، که من به ئاواته‌وه‌م - له هه‌ر جێگایه‌کدا بێ‌و له هه‌ر ساتێکدا بێ - بیگه‌مێ‌و پێی ئاشنا بم، ئه‌گه‌رچی هه‌رگیز ناتوانم به به‌رده‌وامی هه‌ناسه‌ی پێ هه‌ڵمژم‌، چونکه خه‌م هه‌میشه توندو به زه‌بر ملی گرتووم‌..! 

ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ی من، که دڵته‌نگییه، مامۆستای داهێنه‌ران‌و مه‌زنانی نێو مێژووه، یه‌که‌م هانده‌ری شۆڕش‌و گۆڕانه، گه‌وره‌ترین رابه‌ری هه‌موو جه‌نگه‌کانمامه دژی دوژمنانی ژیان‌و سه‌رکه‌وتن‌و مرۆڤایه‌تی، ئه‌و مامۆستا نه‌بینراوه‌یه، به‌رجه‌سته‌مان ده‌بێت‌و به‌هۆیه‌وه ده‌گه‌ڕێینه‌وه سرووشتی پاکیمان‌و یه‌که‌م مرۆڤیمان.

دڵته‌نگی ئه‌و چێژه‌یه، که ده‌بێ تامی تاڵێکه‌ی بکه‌ین‌و ئیتر دوو رێگامان له‌به‌رده‌مدا دیاری ده‌کا: یان ئه‌بێ به شه‌رابه‌که‌ی مه‌ست بین‌و له‌ژێر باری زه‌بره‌کانیدا سوکنا بکه‌ین‌و جه‌سته‌و رووحی خۆمانی بۆ بخه‌ینه به‌ر که‌ڵبه‌و چڕنووکه‌کانییه‌وه له هه‌ر قۆناغێکدا تووشی بێین، یان ئه‌وه‌تا خۆمان به‌وه را بهێنین ئاشنایه‌تی‌و هاوڕێیه‌تیی له‌گه‌ڵدا درووست بکه‌ین‌و ده‌سله‌ملان‌و ده‌ستبازیی له‌گه‌ڵدا بکه‌ین‌و که زه‌بری لێ وه‌شاندم قاقاو پێکه‌نین بمگرێ‌و له ئه‌زموونه‌کانییه‌وه فێربم‌و سوود له شاره‌زاییه‌کانی ببینم، تا ئه‌و کاته‌ی سه‌ری گلۆڵه‌ی دڵخۆشبوونم دێته‌ ده‌ست‌و ره‌نگه هه‌ر خۆیشی بیداته ده‌ستم وه‌ک پاداشتی ده‌ڵسۆزی‌و خۆشه‌ویستییه‌کانم بۆی.؟!

خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌یه‌کی دڵته‌نگیی وه‌کو من گوتوویه‌تی: "ئه‌گه‌ر دڵخۆشیت بۆ هات، له‌خۆباییبوون مه‌نوێنه، ئه‌گه‌ر دڵته‌نگیشت بۆ هات، بێزاریت ده‌رمه‌بڕه."

فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان

هونه‌ری تێگه‌یشتن له ده‌ق

نووسینی: فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان

ئه‌پۆریا (aporia)ی هێرمۆنیتیکا، واته کێشه‌ی گه‌وره‌ی بێ چاره‌سه‌ری لێکدانه‌وه‌سازی، به‌و جۆره‌ی، که (پۆڵ ریکۆر) تێیده‌گا، ئه‌پۆریایه‌که له سیمیۆلۆجیاوه ده‌ست پێده‌کا، تا ده‌گاته راڤه‌کردن(explanation)و تێڕامانی ئایینی.

هێرمۆنیتیکا به‌لای (پۆڵ ریکۆر)ه‌وه تیۆری پڕۆسه‌ی تێگه‌یشتنه (undestanding)‌و په‌یوه‌ندیی تێگه‌یشتنیش به لێکدانه‌وه (interpretation)ی ده‌قه‌وه‌یه. لێکدانه‌وه‌ی ده‌قیش به‌لایه‌وه راڤه‌کردنی ناگه‌یه‌نێ. یه‌که‌م هه‌نگاوی هێرمۆنیتیکا، واته یه‌که‌م هه‌نگاوی تیۆری پڕۆسه‌ی تێگه‌یشتن له ده‌ق، ئه‌وه‌یه، که په‌رده له‌سه‌ر (زمان) هه‌ڵده‌ماڵێ، به تایبه‌تی زمانی نووسراو، که ده‌شێ به زیاتر له جۆرێ لێکبدرێته‌وه، واته زیاتر له یه‌ک ناوه‌ڕۆکی هه‌بێ. به واتایه‌کی‌تر، ده‌شێ ئاماژه بێ بۆ زیاتر له یه‌ک مه‌به‌ست. ته‌نها یه‌ک وشه، ره‌نگه چۆن ئه‌تۆم ره‌فتاری هه‌یه، له هه‌ر دۆخێکدا جۆره کارێ ده‌نوێنێ، ئه‌میش وه‌ها به پێی هه‌ر جۆره هه‌ست (sensitivity)‌و جۆره نه‌ستێ، هه‌ر جۆره کات‌و هه‌ر جۆره شوێنێ، به جۆرێ واتا ببه‌خشێ. واته‌ (وشه‌)ش وه‌ک ئه‌تۆم، به پێی شوێنی له داڕشتندا، ره‌فتاری سایکۆڵۆجیی هه‌یه‌و یه‌ک لایه‌نه کرداربه‌خش نییه. ئه‌مه ده‌مانگه‌یه‌نێته ئه‌وه‌ی زمان ئاپۆریای لێکدانه‌وه‌ی هه‌بێ، نه‌ک ئاپۆریای راڤه‌کردن. ئاپۆریای لێکدانه‌وه‌ش ئه‌وه، که چۆن بتوانین له فه‌رهه‌نگی زمان دروستکردندا واتای وشه‌یه‌ک بدۆزینه‌وه، که به تاقه یه‌ک واتا لێکبدرێته‌وه‌و ئاماژه نه‌بێ بۆ دوو جۆر مه‌به‌ست (univocity)، بۆ نموونه وشه‌ی (رادان) ئاماژه نه‌بێ بۆ دوو جۆر واتا: 1ـ ده‌نگدان. 2ـ راماڵیین. چونکه پێشگری (فۆنیمی) را له نێو زمانی کوردیدا، وه‌ک له نموونه‌ی دووه‌مدا هاتووه، بۆ جووڵه به‌کار دێ. به‌ڵام له نموونه‌ی یه‌که‌مدا بۆ جووڵه به‌کار نایه‌ت، به‌ڵکو بۆ شتێکی‌تر به‌کاردێ، که له زمانی کوردیدا نییه، به‌ڵکو له زمانی عه‌ره‌بیدا هه‌یه، که له  بنه‌ڕه‌تدا وشه‌ی (رأي)یه، واته چاوگی بینین. ئێمه‌ی کورد ئه‌گه‌ر بێت‌و به راستی لێکی بده‌ینه‌وه، له‌لامان ده‌بێته (بیبیندان)، نه‌ک (ده‌نگدان). بێگومان (بینین) ئاماژه‌یه بۆ مه‌به‌ستێک‌و (ده‌نگ)یش ئاماژه‌یه بۆ مه‌به‌ستێکی‌تر. ئیدی ئه‌گه‌ر بێت‌و له زمانی کوردیدا به‌م جۆره وشه بۆ نێو فه‌رهه‌نگی کوردیمان داتاشرابێ، ئه‌وا دیاره هه‌ر له ئێستاوه خۆمان له خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قی هۆنراوه عه‌ره‌بییانه بپارێزین، که زۆرجار بۆمان کراون به زمانی کوردی، چونکه ده‌قی هۆنراوه به پێی تیۆری پڕۆسه‌ی تێگه‌یشتن، پڕه له ئاپۆرای لێکدانه‌وه‌گه‌ریی هه‌ستیاری.

شڵایماخه‌ر له‌م باره‌یه‌وه ده‌ڵێ: بۆ خوێندنه‌وه‌و پاشان بۆ لێکدانه‌وه‌ی هه‌ر ده‌قێ، پێویستمان به هونه‌ری تێگه‌یشتن هه‌یه (art of understanding). هه‌روه‌ها پێویستمان به‌وه‌یه ئاستی راڤه‌کردن‌و فیلۆڵۆجی (زانستی به‌راورده زمان)ی ده‌قه ئاینییه‌کان به‌رز بکه‌ینه‌وه بۆ راده‌ی چه‌شنێ له ته‌کنۆڵۆجیا، که کاری ته‌نها کۆکردنه‌وه‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ پڕۆسانه نه‌بێ، که به‌یه‌که‌وه نه‌گونجاون‌و ئێمه بێین پێکه‌وه بیانگونجێنین. ده‌بێ، هه‌روه‌کو (کانت) ده‌ڵێ: هه‌موو کاتێ باوه‌ڕمان به‌وه نه‌بێ، که بتوانین به تیۆری زانین (ئێپستمۆڵۆجی) له تیۆری بوون (ئۆنتۆڵۆجی) تێبگه‌ین.

که‌واته له هه‌ر شوێنێکدا به هه‌ڵه تێگه‌یشتن هه‌بێ، هێرمۆنیتیکاش هه‌یه.  واته هێرمۆنیتیکا رێبازێکه بۆ تێگه‌یشتن، به واتایه‌کی‌تر، هونه‌ری تێگه‌یشتنه.

هۆکاره‌کانی دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی له‌ کوردستانداو

گرنگیی چاره‌سه‌رییهن به په‌له

 نووسینی: فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان

فارس ده‌ڵێن: "ـ هه‌ر که بگندد نمکش می زنند، وای به روزی که بگندد نمک."

واته: "هه‌رچییه‌ک بگه‌نێ (خوێ)ی پیاده‌که‌ن، به‌ڵام وای له‌و رۆژه‌ی (خوێ) بگه‌نێ." 

هۆکاره‌کانی دیارده‌‌ی گه‌نده‌ڵی له کوردستاندا له پێنج سه‌رچاوه‌وه‌ی سه‌ره‌کییه‌وه سه‌ریان هه‌ڵداوه:

1ـ هۆکاری ده‌سه‌ڵات‌و نیفاقی سیاسی: به‌تایبه‌تی، که سه‌رانی دوو حیزبی سه‌ره‌کی (پارتی‌و یه‌کێتی) به شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ به به‌شکردنی فیفتی فیفتی ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر تێکڕای دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌تی هه‌رێم: پۆلیس‌و ئاساییش‌و پێشمه‌رگه‌و ئیداره‌و بازاڕو ئابووری‌و که‌ناڵه‌کانی راگه‌یان‌و ته‌نانه‌ت یاساو هه‌ڵبژاردن‌و په‌رله‌مانیشدا گرتووه. جگه‌ له‌وه‌ی، که هیچ باوه‌ڕیشیان به گۆڕان‌و چاکسازی‌و نوێبوونه‌وه نییه.

2ـ هۆکاری ئابووری: خراپی‌و نه‌زانی‌و بێ به‌رنامه‌ی‌و نازانستییانه له بواری پلانداناندا بۆ پڕۆسه‌ی گه‌شه‌کردنی ئابووری‌و سه‌قه‌تکردنی زۆربه‌ی ئه‌و پڕۆژانه‌ی، که ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و دوو حیزبه سه‌رپه‌رشتییان ده‌که‌ن‌و دزی کردن له‌و پڕۆژانه‌دا‌و لێکه‌وتنه‌وه‌ی په‌یدابوونی کۆمه‌ڵێ له ده‌وڵه‌مه‌ندو چینێکی زۆر له هه‌ژاران.

3ـ هۆکاری کۆمه‌ڵایه‌تی‌و رۆشنبیری: نزمبوونی راده‌ی زانستی‌و په‌روه‌ر‌ده له زانکۆو قوتابخانه‌کاندا‌و نزمبوونه‌وه‌ی به‌های ره‌وشت‌و ئاکارو له‌ده‌ستدانی گیانی نیشتمانپه‌روه‌ری‌و هاووڵاتیبوون له نێو کۆمه‌ڵی کورده‌واریدا. هه‌ره‌وه‌ها زیادبوونی بیری بنه‌ماڵه‌یی‌و خێڵه‌کی‌و عه‌شیره‌تگه‌ری تایه‌فه‌گه‌ری‌و مه‌زهه‌بی‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی ره‌فتاری خزم خزمێنه‌و جیاوازیی چینایه‌تی به تایبه‌ت له بواری پێشکه‌شکردنی خزمه‌تدا بۆ هاووڵاتییان‌و کۆمه‌ڵ. ئاشکراشه، که نه‌مانی یه‌کسانیی کۆمه‌ڵایه‌تی له ئه‌نجامی دواکه‌وتنی باری فێرگه‌یی‌و رۆشنبیری‌و شارستانیی که‌سایه‌تیی مرۆڤی کورده‌وه دروست بووه.

4ـ هۆکاری سیسته‌می به‌ڕێوه‌ردن: به ته‌واوی بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌ردو نه‌خۆشییه‌کانی مه‌رکه‌زییه‌ت‌و بیرۆکراسییه‌ت‌و لاوزی له کارکردن‌و به‌ڕێو‌‌بردنی دام‌و ده‌زگاکانی چاودێریی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌و دارایی‌و گه‌نده‌ڵبوونیان‌و دواخستنی کاروباره‌کان‌و په‌له‌ نه‌کردن له پێهه‌ڵنه‌گرتن له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مدا به بیانووی فه‌لسه‌فه‌و تیۆری میتافیزیکی‌ (هه‌ڵه‌ی باو باشتره له راستی ناباو). جگه‌ له‌وه باوه‌ڕنه‌بوون به لێهاتتیی‌و شیاویی مرۆڤ‌و دامه‌زراندی له شوێنی شیاودا، به‌ڵکو وه‌لائی شه‌خصی‌و حیزبی کراوه‌ به پێوه‌ر بۆ دابه‌شکردنی کارمه‌ندی‌و به‌رپرسایه‌تی به‌سه‌ر کۆمه‌ڵێ که‌سانی نه‌شیاودا، که ئه‌وه‌ش بۆته هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی دزیکردن‌و به‌رتیل دان‌و به‌رتیل خواردن به شێوه‌ی زه‌ق‌و ئاشکرا.

5ـ هۆکاری ده‌ره‌کی: یان به واتایه‌کی‌تر، هێنانه ناوه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵیی ده‌ره‌کی، له رێگه‌ی هێنانه ناوه‌وه‌ی هه‌ندێ له کۆمپانیای بازرگانی‌و پیشه‌سازیی نائاشکراو نه‌ناسراو له وڵاتانی ده‌ره‌وه‌.

که‌واته له کوردستاندا سێ جۆر دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی هه‌یه، که هه‌رسێش پێکه‌وه گرێ دراون:

1ـ گه‌نده‌ڵیی سیاسی: واته ره‌فتارکردنی سیاسیی گه‌نده‌ڵ‌و ناسه‌روه‌ریی یاسا‌و خه‌رجکردنی پاره‌و سامانی خه‌ڵکی بۆ به‌رژه‌وه‌‌ندیی ده‌سه‌ڵاتی دوو حزبی سه‌ر‌‌کی (یه‌کێتی‌و پارتی)، ئه‌وه‌ش به رێگه‌ی گاریگه‌ریی ده‌سه‌ڵات له نێو پڕۆسه‌ی سیاسیدا، به تایبه‌تی له کاتی ده‌ستپێکردنی هه‌ڵمه‌ته‌کانی هه‌ڵبژاردندا.

2ـ گه‌نده‌ڵیی دارایی: واته ره‌فتارکردنی نایاسایی، که بۆته هۆی به‌هه‌ده‌ردانی سامانی گشتی‌و به‌ئه‌نجامدانی قازانج‌و به‌رژه‌وه‌ندیی کۆمه‌ڵێ که‌سی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات.

3ـ گه‌نده‌ڵیی به‌ڕێوه‌بردن: واته هه‌چی ئه‌و چالاکییانه‌ن، که به‌هۆی ره‌فتاری گه‌نده‌ڵی حیزبایه‌تییه‌وه له نێو دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌تی هه‌رێمدا ده‌کرێن‌و که ده‌بنه هۆی لادانی ئه‌رکی راسته‌قینه‌ی ئه‌و ده‌زگایانه‌ له ئامانجی راسته‌قینه‌یان‌، که ده‌بێ ئه‌نجامدانی به‌رژه‌وه‌ندیی خه‌ڵکی‌و هاووڵاتییان بێ. 

به گشتی، خاڵی هاوبه‌شی نێوان ئه‌و جۆره دیاردانه ئه‌وه‌یه، که یه‌ک ئامانج‌و مه‌به‌ستی له‌دوایه، که ئه‌ویش دزیکردنه له ماڵ‌و سامانی میلله‌ت‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵێ که‌سانه‌وه، که گه‌یشتوونه‌ته ترۆپکی نیفاقی سیاسییان له کوردستاندا. بێگومان گه‌نده‌ڵی جۆی زۆره، به‌ڵام له هه‌موویان خه‌ته‌رناکترو ترسناکتر، ئه‌و جۆره‌یه راسته‌وخۆ ده‌سه‌ڵاتی حیزبایه‌تی خوڵقاندوویه‌تی‌و کراوه به سیسته‌مێکی هه‌ره‌می‌، که دوو حیزبی حکومه‌تی هه‌رێم له لووتکه‌که‌یدایه‌تی.

بێگومان، ئه‌وه‌ی ده‌بێته هۆکار بۆ مانه‌وه‌و به‌رده‌وامبوونی دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی له هه‌رێمی کوردستاندا، ئه‌م خاڵانه‌ی لای خواره‌وه‌ن:

1ـ بڕی خه‌رجیی ئه‌و پڕۆسه‌ی ئاوه‌دانکرنه‌وانه‌ی، که یه‌کێتی‌و پارتی له شاره‌کانی کوردستاندا به ده‌سه‌ڵاتی خۆیان راسته‌وخۆ سه‌رپه‌رشتییان ‌کردووه‌‌و له که‌ناڵی راگه‌یاندنه‌کانیاندا نیشانی ده‌ده‌ن، بێگومان به‌شێکی زۆر که‌مه له‌چاو ئه‌و بڕه پارانه‌ی ده‌بووایه له ماوه‌ی چه‌ند ساڵی رابردوودا بۆ ئه‌و پڕۆژانه خه‌رجی بکه‌ن‌، که زۆربه‌یان به سه‌قه‌تی ته‌واوده‌کرێن. خه‌ڵکی‌و هاووڵاتییان دڵنیان له‌وه‌ی، که به‌شێکی زۆر له خه‌رجی ئه‌و پڕؤژانه دزیی زۆریان تێدا کراوه، ئه‌مه‌ش بۆته هۆکاری ئه‌وه‌ی بێ ره‌فتاریی کارکردنیش له‌ لای به‌ڵێنده‌ره‌کان‌و ته‌نانه‌ت کرێکاره‌کانیشیان نزم بێ، به بیانووی ئه‌وه‌ی حکومه‌ته‌که‌شیان خۆی هه‌ر دزه. کێشه‌که له‌وه‌شدایه، که ئه‌و بێ ره‌فتارییه ببێته به‌شێ له نه‌ریتی خه‌ڵکی له بازاڕدا به گشتی‌و ئه‌وانیش هه‌ر هه‌مان بیانوو ده‌ر ببڕن. خه‌ڵکی بگه‌نه ئه‌و راده‌یه‌ی باوه‌ڕ به یه‌کتر کردن له نێو تاکه‌کانیاندا که‌مبێته‌وه‌، چونکه ده‌ستکه‌وتی گه‌نده‌ڵی له لایاندا له ده‌ستکه‌وتی کاره‌کانیان زۆر زیاتر ده‌بێ. جگه‌ له‌وه، یاسا له نێو هاووڵاتییان‌و له نێو کۆمه‌ڵگادا رێزو هه‌یبه‌تی نامێنێ، چونکه ده‌سه‌ڵاتی گه‌نده‌ڵ توانایی ئه‌وه‌ی هه‌یه یاساش ئیفلیج بکا‌و هه‌ر رێنماییه‌کیش له‌ خۆشیه‌وه ده‌ر بچێ، هه‌ر خۆی لێی به‌رده‌ر ده‌بێ. به‌ پێوه‌ری (به پێی رێنماییه‌کان‌و به‌پێی به‌ده‌ر له رێنماییه‌کان)‌ کار بۆ هاووڵاتییان جێبه‌جێ ده‌کا. له‌به‌ر ئه‌وه هاووڵاتیش فێری ئه‌وه ده‌بێ سه‌رپێچی له‌و جۆره یاسایانه‌ش بکا، که خۆی ده‌یخوازێ. فێری ناپه‌یوه‌ستی‌و به‌ره‌ڵایی ده‌بێ، دڵسۆزی بۆ نیشتمانه‌که‌ی نامێنێ، بێهوده ده‌بێ، ئاماده‌یی نامێنێ هه‌ست بکا، که خۆی به‌شێکه له دیارده‌ی گه‌نده‌ڵێکه‌و هه‌ست بکا، نیوه‌ی لێپرسراوی به‌رامبه‌ر به دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی ده‌که‌وێته ئه‌ستۆی ئه‌ویش. مه‌ترسی‌و خه‌ته‌رناکی له‌وه‌دایه، ئه‌و بێ بڕواییه‌و ئه‌و دیاره‌ی ره‌وشتی گه‌نده‌ڵییه ببێته داب‌و نه‌ریت له نێو خه‌ڵکیداو ئه‌م ده‌ردانه‌ی‌تری لێبکه‌وێته‌وه:

1ـ رێزنه‌گرتن له کاتی کارکردن‌و خۆ دزینه‌وه‌و فێڵکردن له کار.

2ـ کارمه‌ند ئه‌رکی سه‌رشانی خۆی به‌جێ نه‌هێنێ.

3ـ خاوی‌و سستی له کارکردندا.

4ـ گوێ نه‌گرتنی کارمه‌ند له لێپرسراوه‌که‌ی‌و پابه‌ندنه‌بوونی به فرمانه‌کانی لێپرسراوه‌که‌یه‌وه.

5ـ ئاشکراکردنی نهێنیی کاره‌که‌ی.

6ـ کارمه‌ند هه‌ست به به‌رپرسیاری‌و لێپرسینه‌وه نه‌کا.

7ـ ده‌رکردنی فرمان‌و رێنمایی به پێچه‌وانه‌ی یاساو رێساکان به مه‌به‌ستی زیان گه‌یاندن به به‌رژه‌وه‌ندیی هاووڵاتییان‌و خه‌ڵکی.

8ـ زڕاندنی ناوو ناوبانگی شوێنی کاره‌که‌ی.

9ـ مووچه وه‌رگرتن له دوو کار له یه‌ک کاتدا، بۆ نموونه وه‌رگرتنی مووچه‌ی حیزبێ‌و له‌ هه‌مان کاتدا مووچه‌یه‌کی‌تر له ده‌زگایه‌کی حکومیدا، یاخود کارکردن به مووچه بۆ حیزبێك‌و له هه‌مان کاتیشدا پاره په‌یداکردن له کاری سه‌ربه‌ست.

10ـ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵات بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی که‌سایه‌تی.

11ـ واسته‌کردن.

12ـ خزم خزمێنه.

13ـ نادادوه‌ری له مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی‌و هاووڵاتییاندا.

14ـ به‌رتیل‌و دزیی دارایی، یان به‌فیڕۆدانی دارایی‌و ماڵ‌و سامانی‌ حکومه‌ت.

15ـ ده‌ست وه‌ردان له د‌‌ه‌سه‌ڵاتی یاساو رزگارکردنی جینایه‌تکاران له سزا.

16ـ ئه‌نجامدانی تاوان‌و یارمه‌تیدانی تاوانباران.

16ـ ته‌زویرکردن له بڕوانامه‌ی خوێندن‌و به‌ڵگه‌نامه‌ی ره‌سمی.

بێگومان هه‌موو ئه‌مانه‌ی له‌ سه‌ره‌و باسمانکردن، ده‌ردو کاره‌ساتی گه‌وره‌ی میلله‌تێکه، که تووشی بێ. بۆ چاره‌سه‌رکرنی به په‌له‌شی له یه‌که‌م ئه‌وله‌ویاتی کارو ئه‌رکی په‌رڵه‌مان‌و رێکخاوی‌ کۆمه‌ڵگا شارستانییه‌‌کان‌و ئه‌دیب‌و رووناکبیران‌و هونه‌رمه‌ندان‌و تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ‌و جوتیاران‌و کرێکاران‌و کاسبکارانه، ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگاکانی حکومه‌تدا، له سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه میدیاو راگه‌یاندنه‌ ناحکومییه پاکه‌کانه، که مرۆڤه دزو گه‌نده‌ڵه‌کانی نێو حکومه‌ت ئاشکرا بکه‌ن‌و به هه‌موو‌ جۆرێ ئابڕوویان ببه‌ن. پاشان داخوازی‌و داواکارییه‌کانیان له‌م ته‌وه‌رانه‌ی لای خواره‌وه کۆبێته‌وه:

1ـ پشتگیریکردنی هه‌موو ئه‌و به‌ره‌و لایه‌ن‌و ده‌زگایانه‌ی، که داوای لێپێچینه‌وه له دزو گه‌نده‌ڵان ده‌که‌ن‌و داوا ده‌که‌ن حکومه‌ت‌و ده‌سه‌ڵات، به تایبه‌تی پارتی‌و یه‌کێتی، لێپرسراوه‌تی‌و شه‌فافیه‌ت بنوێنێ له چۆنێتیی خه‌رجکردنی دارایی حکومه‌ت‌و هه‌رێم، هه‌روه‌ها ملکه‌چبوونی بۆ یاساو چاودێریی دارایی‌.

2ـ داواکردن له هه‌موو رێکخراوه حیزبی‌و مه‌ده‌نییه‌کان، که په‌یوه‌ست بن به بنه‌مای ره‌وشته‌وه.

3ـ داکۆکیکردن‌و پێداگرتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی، که مه‌رجی ئه‌وه هه‌بێ هه‌موو سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنی حکومه‌ت‌و هه‌رێمی کوردستان له‌سه‌ر بنه‌ماو بناغه‌ی ئازادیی بیروڕا ده‌ربڕین‌و شه‌فافیه‌ت‌و دیموکراسییه‌ت بێ.

4ـ دواکردن بۆ ئه‌وه‌ی، که له دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌تدا که‌سی شیاو بۆ شوێنی شیاو دابنرێ.

5ـ داوا بکرێ، که به‌ ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتی ته‌شریعی له ده‌سه‌ڵاتی ته‌نفیزی جیابکرێته‌وه‌و رێگه نه‌دان به لایه‌نی ده‌ره‌کی ده‌ست له کاروباره‌کانی حکومه‌ت وه‌ر بدا.

6ـ داواکردنی یه‌کسانی له‌ به‌رده‌می یاسادا‌و سزادانی که‌سانی که‌نده‌ڵ، گه‌وره‌کانیان به‌ر له بچووکه‌کانیان‌و نه‌به‌خشینی هیچ حه‌صانه‌یه‌ک به‌و گه‌نده‌ڵانه له‌سه‌ر حسابی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک.

7ـ داواکردن له کاربه‌ده‌ستان هه‌موو سامانه‌کانی خۆیان بۆ ده‌زگای چاودێری‌و بۆ راگه‌یاندنه‌کان‌و بۆ هه‌موو خه‌ڵکی ئاشکرا بکه‌ن به گوێره‌ی بنه‌مای ئه‌خلاقی‌و یاسایی‌و به پرسیاری: "ـ تۆ ئه‌مه‌ت له‌کوێ بوو، چۆنت په‌یدا کردو له‌کوێت هێنا؟"

8ـ راگه‌یاندنی سیاسه‌ت‌و به‌رنامه‌‌و ئه‌نجامی کاره‌کانی ده‌زگاکانی حکومه‌تی هه‌رێم‌ بۆ خه‌ڵکی زۆر به شه‌فافیه‌ت‌.

9ـ به‌خشینی ئازادیی ته‌واو به که‌ناڵه‌کانی میدیاو راگه‌یاندن‌‌و بووار پێدانیان، که ئه‌مانیش ببنه ئامڕازێ بۆ چاودێریی دارایی له دژی که‌سانی بێ ره‌وشت‌و دزو گه‌نده‌ڵ. بتوانن ئابڕوویان به‌رن‌و له‌به‌ر چاوی کۆمه‌ڵدا سووک‌و ریسوایان بکه‌ن.

10ـ داواکردن بۆ چاکسازی له باری ئابووری‌و بژێوی‌و بۆ پاراستنی ژیانی سه‌روه‌ریی هه‌موو تاکه‌کانی نێو کۆمه‌ڵ.

11ـ زیادکردن‌و چالاکترکردنی رۆڵی ده‌زگانی زانکۆو په‌روه‌رده‌و رێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی بۆ له‌نێوبردنی دیارده‌کانی گه‌نده‌ڵی‌.

12ـ (هاووڵاتی ئامانجه)‌و (به‌رپرس‌و کارمه‌ند خزمه‌تکاری کۆمه‌ڵن) ته‌نها دروشم‌ نه‌بێ، به‌ڵکو ببێته بنه‌ما له هه‌موو کات‌‌و شوێنێکدا.

Kurdish Classic poems

by:

Mahwi

Translated by: Fuad abdulrahman

وه‌رگێڕانی: فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان

-1-

World is Joy house

World is joy house, do not step in, go

No one stayed in without terror?

It is such a world, if the first two days tranquil, but the third dissolve. This is the mother of demons illness.

Sulky and Cheerful at the same face, at the same time,

False subdue, false mercy, the both are false.

When puts back on your back, that is for back breaking,

Today you thank the God, but tomorrow is the tragedy.

Changed plant of my young hood garden to straw, but newly the tree of hope is spouting.

The neck, her flower is submitting, even she is little branch,

Look, oh my eyes, the brow are places upon the eyes.

Mahwi, when you by (you die) get rid of death,

Your going is waiting you, first come to go.

-2-

In drink house

God, if we go out from the drink house,

To whom we refuge, to where we turn?

When we accept that you take us to the heaven, so any thing we are, but leave the Zahid far away from us,

Her Graph and her braid interlocks on the her face,

What happened? Is there a battle between Zang and Khatah because of China?

Tears of sadness is waving in my cuddle, but hugged your waist until the belt.

As more as narrow and disaster, it is so good to go out from the world, even to go to the hell.

You Mahwi, You need your head, do not loosed,

When Lover comes, we must go.

It is impossible to dissent from bound of her braid,

It is chains of layers, layers on layers.

-3-

What could I do, if?

What could I do, if I do not discover by the win-gleam the God-fearing ness?

What could I do, if I do not process by such a candle such a night?

All what in heart's bank is only pain exchanging,

So what could I do, if I do not deal with love suffering by this credit?

There is no conformity between Mullah's hand and braid's beloved belt,

What could I do, if I do not choose monastic faith like the Shaik?

On the road of that pretty existing, I done my self dust-ground, but she did not walked on me once,

So what could I do, if I do not strew the dust of whole the earth on my head?

It is long ago that the full-love wrangle city is gloomy,

What I do, if I do not strike a revolution by madness low?

To weeping, the moisture is ended in the eyes, so it is time to genuflection on the door.

My black year is without rain, than what could I do, if I do not pray for irrigation.

Because of you, whole the world people became my enemies, but my case is absolute opposition.

 پارتی باران‌‌‌  

وه‌رگێڕانی: فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان  

من له‌م ئاسمانانه‌ بێزارم، كه‌ یه‌ك به‌ دوای‌ یه‌كه‌وه‌ن،

كه‌ وه‌كو (ده‌ریای درێژ)ن.

ئاسمانی شینی پڕ له‌ بێزاری‌،

ئاسمانی شینی خاو‌و سست،

ئاسمانی شینی پڕ له‌ باوێشك،

ئاسمانی شینی پڕ له‌ مه‌رگ.

من زه‌ریا ده‌بڕم، به‌ره‌و ئاسمانێكی تر مل ده‌نێم ..

تا ئه‌وپه‌ڕی‌ گه‌شته‌كان ده‌ڕۆم ...

له‌ تاو هه‌تاوێ‌ راده‌كه‌م، كه‌ به‌ قه‌مچی لێم ده‌دا، كه‌ به‌ تێڵای‌ بێزاری‌ لێم ده‌دا!

له‌و شارانه‌ هه‌ڵدێم، كه‌ سه‌دان ساڵه‌ نوستوون،

له‌به‌ر پێی مانگدا راكشاون.

ئه‌و چاوانه‌ له‌ دوای‌ خۆمه‌وه‌ جێ‌ دێڵم، كه‌ شووشه‌ن‌و

ئه‌و ئاسمانانه‌ جێ‌ دێڵم، كه‌ به‌ردن‌و

خێوه‌ت‌و ده‌واری‌ خێڵه‌كانی

(تمیم‌و موزه‌ر) جێ‌ دێڵم.

پێم مه‌ڵێ‌: "بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ لای‌ هه‌تاو،

چونكه‌ ئێستا من لایه‌نگری‌ بارانم!!

پارتی باران ...!!

ته‌نها پارتێكه‌، كه‌ من بووم به‌ لایه‌نگری‌،

پاش ئه‌وه‌ی‌ كولله‌ی‌ بیابانه‌كان

نیوه‌ی‌ ده‌مم‌و

نیوه‌ی‌ په‌نجه‌كانیان خواردووم،

پاش ئه‌وه‌ی‌ كولله‌ی‌ خاوه‌ن بیروباوه‌ڕ

پاشماوه‌ی‌ چیلكه‌‌و چه‌واڵی مێشكم‌و

گۆشتی شیعره‌كانیان خواردووم

پارتی باران...

منی‌ له‌ بودجه‌ی‌ ئاووهه‌وایه‌كی سازگار

له‌ عیشقێكی ساف‌و بێگه‌رد

له‌ هاوارێكی به‌ ئارام

له‌ شێتییه‌كی به‌ ئاسووده‌

ده‌ركرد‌و

فێری‌ كردم

چۆن له‌ ژێر دانی زریانه‌كان

بخوێنمه‌وه‌‌و بنووسم.

من قینم له‌و شارانه‌ ده‌بێته‌وه‌،

كه‌ گێنگڵم پێ‌ ناده‌ن،

كه‌ گاڵته‌م پێ‌ ناكه‌ن،

كه‌ یاساكانی هاتووچۆی‌ نێو ده‌روونم،

بزووتنه‌وه‌ی‌ شیعره‌كانم

له‌ نێو ده‌ماره‌كانی خوێنمدا

تێك‌و پێك ناده‌ن...

من له‌ شارێكی‌ وه‌ها چیبكه‌م؟

كه‌ وه‌كو خۆم ده‌مهێڵنه‌وه‌..!

نه‌ پیته‌كانی زمانمی‌ تیا زیاد ده‌كا،

نه‌ ژماره‌ی‌ په‌نجه‌كانمی تیا زۆر ده‌بێ‌،

نه‌ دڵیشم پتر تیایدا لێ ده‌دا،

نه‌ چه‌شنی گروپی خوێنمی‌ تیا ده‌گۆڕێ‌؟ 

من له‌ شارێكی وه‌ها چی بكه‌م...

نه‌ كۆڵوانه‌یه‌كم ده‌داتێ‌،

كه‌ كۆچم كرد به‌ ملی خۆمه‌وه‌ی‌ بپێچم؟

نه‌ خۆی‌ به‌ پاڵتۆمه‌كه‌مه‌وه‌ ده‌گرێ‌،

كه‌ به‌سه‌ر په‌یژه‌ی‌ فڕۆكه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌بم،

نه‌ كون بۆ په‌ڕه‌كانم دروست ده‌كا،

نه‌ درزێ‌ ده‌خاته‌ سه‌ر لێوم..؟ 

من له‌ شارێكی وه‌ها چی بكه‌م،

كه‌ چۆله‌كه‌ی‌ سه‌رسوڕمانم له‌ نێو چاوم

بێدار ده‌كا،

كه‌ به‌ گڕی‌ چه‌ند پرسیارێ‌ نه‌مسووتێنێ‌،

كه‌ كلیلی خه‌ونه‌كانم نه‌داته‌ ده‌ست،

كه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ ئازادیم هانم نه‌دا.

من له‌ شارێكی وه‌ها چی بكه‌م،

كه‌ ته‌نها په‌ڕاوه‌كانی (جاهلییه‌ت)ی‌ تیا ده‌خوێنرێنه‌وه‌؟

من له‌ نیشتمانێكی وه‌ها چی بكه‌م،

كه‌ قاوه‌ی‌ به‌یانییانی

له‌ نێوان كیسه‌خۆڵی به‌رده‌رگا‌و

ته‌لبه‌نه‌ دڕكاوه‌یه‌كان‌و

وێنه‌یه‌كی (حه‌زره‌تی یوسف) دا فڕ ده‌كا!

من له‌ نیشتمانێكی وه‌ها چی بكه‌م،

كه‌ له‌ نێو زاییگه‌ی‌ دایكیشم

ده‌مپشكنێ‌؟!

له‌ وته‌كانی كۆچكردوو (یوسف ئیدریس):

هێنده‌ ئۆكسجینی ئازادی‌ نییه‌، كه‌ به‌شی هه‌ناسه‌هه‌ڵمژینی تاقه‌ نووسه‌رێ‌ بكا!!"

له‌ جوانترین چامه‌كانم

ئه‌وانه‌ بوون، كه‌ هه‌ر به‌ زستان ده‌ژیان،

به‌ڵام ده‌خزانه‌ توێی ده‌ماره‌كانی هه‌ستمه‌وه‌‌و

ده‌یانبرژاندم،

ده‌یانكردم به‌ كولله‌یه‌كی‌ ئاگراوی‌... 

شگوفتی شاعیر ئه‌وه‌ بوو،

كه‌ ئاو نه‌بوو..

ئه‌و ئاوی‌ ده‌رده‌هێنا،

كه‌ ئافره‌ت نه‌بوو..

ئه‌و ئافره‌تی داده‌هێنا،

كه‌ عیشق نه‌بوو..

ئه‌و سیناریۆی‌ عیشق‌و خۆشه‌ویستیی داده‌نا..!

شگوفتی گه‌وره‌شی ئه‌وه‌ بوو،

كه‌ ده‌چووه‌ سه‌ر سه‌كۆی‌ په‌تی قه‌ناره‌كه‌ی‌

ئازادیی داده‌هێنا..

نووسه‌ر له‌ نیشتمانی مندا..

ته‌نها به‌ زمانی خۆی‌ نه‌بێ‌

به‌ هه‌موو زمانه‌كانی دیی جیهان.. دئاخڤێ‌

ئای‌، كه‌ زمانێكی‌ ترسناكمان هه‌یه‌...

كڵاوڕۆژنه‌ی‌ هه‌موو ئازادییه‌كیانی لێ گرتووه‌...